برخی مارها مثل چرخ روی زمین غلت می‌زنند؛ وقتی خزیدن برای فرار مناسب نیست

مارها معمولاً با خزیدن روی زمین حرکت می‌کنند، اما بعضی از آن‌ها روش‌های غیرمعمول‌تری برای جابه‌جایی دارند. برخی می‌توانند بپرند و بعضی حتی با سرخوردن در هوا، از درختی به درخت دیگر بروند. بااین‌حال، گروهی از مارهای کوچک جنوب شرق آسیا روش عجیب‌تری برای فرار از خطر دارند: آن‌ها بدنشان را به شکل حلقه درمی‌آورند و با غلت‌زدن‌های پیاپی، با سرعت زیادی روی زمین پیش می‌روند.

این رفتار در مارهای نی‌زار کوتوله دیده می‌شود که طولشان به حدود ۳۰ سانتی‌متر می‌رسد و به سرده‌ی پسودورابدین (Pseudorabdion) تعلق دارند. این مارها هنگام فرار، به‌جای حرکت خزشی معمول، بدنشان را مانند چرخ می‌چرخانند و با هر بار تماس دم با زمین، خود را به جلو پرتاب می‌کنند.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، پژوهشگران در مطالعه‌ای جدید با استفاده از دوربین‌های فیلم‌برداری صحنه آهسته، جزئیات حرکت غیرمعمول این مارها را بررسی کرده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که سرعت مارهای نی‌زار کوتوله هنگام غلت‌زدن به ۳٫۶۹ متر بر ثانیه، معادل حدود ۱۳٫۳ کیلومتر بر ساعت می‌رسد؛ تقریباً چهار برابر سرعتی که هنگام خزیدن دارند.

غلت‌زدن برای جانوری که دست‌وپا ندارد، به‌ویژه وقتی قرار باشد با سرعت زیاد و در مسیری مشخص حرکت کند، کار ساده‌ای نیست. پژوهشگران برای پی‌بردن به سازوکار حرکت مارهای نی‌زار کوتوله، مسیر آزمایشی کوچکی ساختند و با قراردادن دوربین‌هایی در زاویه‌های مختلف، حرکات آن‌ها را ثبت کردند.

مار ابتدا بدنش را به شکل حلقه درمی‌آورد و سر خود را با انحنایی شبیه حرف S بالا می‌گیرد. سپس، هنگامی که دم با زمین تماس پیدا می‌کند، از آن برای پرتاب‌کردن بدنش به جلو کمک می‌گیرد. با ادامه‌ی چرخش، بخش دیگری از بدن با زمین تماس پیدا می‌کند و چرخه دوباره تکرار می‌شود.

این حرکت پیوسته باعث می‌شود مار بدون نیاز به شیب زمین، مانند چرخی زنده به جلو حرکت کند. درواقع، برخلاف جسمی که در سراشیبی غلت می‌خورد، مارها با نیروی بدن خود حرکت را ایجاد می‌کنند و آن را ادامه می‌دهند.

یکی از جالب‌ترین یافته‌های پژوهش، توانایی مارها در کنترل حرکات بدن هنگام غلت‌زدن بود. زمانی که بدن جانوری با سرعت زیاد می‌چرخد، معمولاً انتظار می‌رود سر آن نیز همراه بدن جابه‌جا شود و حفظ جهت حرکت دشوار باشد. اما پژوهشگران متوجه شدند که مارهای نی‌زار کوتوله، با وجود چرخش سریع بدن، سر خود را نسبتاً ثابت و رو به جلو نگه می‌دارند. توانایی ثابت نگه‌داشتن سر احتمالاً به مارها کمک می‌کند هنگام غلت‌زدن، جهت حرکتشان را حفظ کنند و کنترل بیشتری بر بدن داشته باشند.

پژوهشگران در مقاله‌ی خود به رفتار مشابهی در مارهای پرنده اشاره می‌کنند. این مارها هنگام جداشدن از شاخه‌ی درخت و حرکت در هوا، با وجود تغییرات گسترده در وضعیت بدن، جهت سر خود را نسبتاً ثابت نگه می‌دارند. شباهت این دو رفتار نشان می‌دهد که ثابت نگه‌داشتن سر، احتمالاً یکی از عوامل مؤثر در کنترل حرکات سریع و پیچیده‌ی مارها است. این کنترل به مارهای نی‌زار کوتوله اجازه می‌دهد پس از غلت‌زدن‌های سریع، به‌آسانی از حالت چرخشی خارج شوند و در چند ثانیه زیر سنگ‌ها پنهان شوند.

ایوان سنگ هوات کواه، نویسنده‌ی اصلی پژوهش سال ۲۰۲۳، توضیح داده بود که پیش‌تر یک بار این رفتار را به‌طور اتفاقی دیده، اما تجهیزات لازم برای ثبت آن را در اختیار نداشت. او و همکارانش بعدها هنگام بررسی میدانی گونه‌های دیگر خزندگان، دوباره با چنین ماری روبه‌رو شدند. این بار توانستند با استفاده از دوربین، حرکات جانور را ثبت کنند.

پس از انتشار نتایج آن مطالعه، رفتار غلت‌زدن در چند گونه‌ی نزدیک دیگر نیز مشاهده شد. بااین‌حال، جزئیات دقیق سازوکار این حرکت همچنان ناشناخته بود؛ موضوعی که پژوهش جدید تلاش کرده آن را روشن کند.

دانشمندان هنوز نمی‌دانند چرا توانایی غلت‌زدن در این مارها تکامل یافته است. یکی از احتمالات این است که تفاوت‌هایی در ساختار بدن یا نحوه‌ی کنترل عصبی حرکات آن‌ها وجود داشته باشد که امکان چنین حرکتی را فراهم می‌کند. احتمال دیگر این است که گونه‌های بیشتری از مارها بتوانند به همین روش حرکت کنند، اما به دلایل نامشخص، معمولاً از این توانایی استفاده نکنند. به همین دلیل، ممکن است رفتار غلت‌زدن تاکنون در بسیاری از گونه‌ها مشاهده نشده باشد.

پژوهش در ژورنال Current Biology منتشر شده است.