تماشا کنید: شامپانزه مادر مهارت استفاده از ابزار را به فرزندش یاد می‌دهد

شامپانزه‌ها از نخستین حیواناتی بودند که توانایی استفاده از ابزار در آن‌ها توجه دانشمندان را جلب کرد. از زمان پژوهش‌های مشهور جین گودال درباره رفتار این جانوران، می‌دانیم که شامپانزه‌ها می‌توانند از چوب، سنگ و دیگر اشیا برای یافتن غذا استفاده کنند. اما یک پرسش مهم همچنان باقی مانده بود: این مهارت‌ها چگونه از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند؟

پژوهشی تازه نشان می‌دهد که شامپانزه‌ها شاید فقط با تماشای بزرگ‌ترها یاد نمی‌گیرند، بلکه گاهی به شکل فعال به نسل جوان‌تر کمک می‌کنند تا استفاده از ابزار را بیاموزند.

گروهی از پژوهشگران، ویدئوهای ثبت‌شده از شامپانزه‌های غربی (Pan troglodytes verus) را در منطقه حفاظت‌شده دیندفلو در جنوب شرقی سنگال بررسی کردند. این منطقه یکی از زیستگاه‌هایی است که شامپانزه‌ها در آن برای پیداکردن غذا از ابزار استفاده می‌کنند.

به نوشته آی‌اف‌ال ساینس، دوربین‌های تله‌ای که بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ در این منطقه فعال بودند، نزدیک به ۱۵ ساعت فیلم از ۱۴ نقطه مختلف ثبت کردند. در این نقاط، شامپانزه‌ها با چوب به شکار مورچه‌ها می‌روند، جلبک‌های برکه را جمع یا موریانه شکار می‌کنند. پژوهشگران همچنین حدود ۳۰ دقیقه فیلم از شکستن میوه‌های بائوباب با کمک سنگ‌ها و سطوح سخت بررسی کردند.

بیشتر این انتقال‌ها از شامپانزه‌های باتجربه‌تر به جانوران جوان‌تر انجام شد. از میان ۲۷ موردی که هویت هر دو شامپانزه مشخص بود، ۱۶ انتقال میان اعضای یک خانواده رخ داد و ۸ مورد از مادر به فرزند بود.

یکی از جالب‌ترین صحنه‌های ثبت‌شده مربوط به شامپانزه ماده‌ای به نام «سوکی» و دختر خردسالش «سای‌سای» بود. در این صحنه، سوکی مشغول شکار مورچه‌ها با چوب بود. او چند بار چوب را داخل لانه فرو برد، مورچه‌های چسبیده به آن را جمع کرد و خورد. سپس چوب را همان‌جا در لانه رها کرد و به سمت دخترش رفت که از محل دور شده بود. سوکی دخترش را دوباره به سمت چوب هدایت کرد. سای‌سای ابزار را برداشت، آن را از لانه بیرون کشید و مورچه‌هایی را که به چوب چسبیده بودند خورد.

این رفتار برای پژوهشگران اهمیت زیادی داشت؛ زیرا در بیشتر موارد دیگر، این شامپانزه جوان بود که برای گرفتن ابزار جلو می‌رفت. اما در این مورد، مادر خودش شرایطی ایجاد کرد تا فرزندش بتواند مهارت جدیدی را تمرین کند.

آندرو سانچز مگیاس، پژوهشگر دانشگاه بارسلونا و نویسنده اصلی مقاله، می‌گوید این نمونه نشان می‌دهد مادر شامپانزه نه‌تنها ابزار را در اختیار فرزندش قرار داده، بلکه او را به سمت ابزاری هدایت کرده که آماده استفاده بوده است.

نمونه جالب دیگر به استفاده از میوه بائوباب مربوط می‌شود. شامپانزه‌ها برای بازکردن این میوه‌های سخت، آن‌ها را روی سنگ یا سطحی محکم می‌کوبند؛ رفتاری که پژوهشگران آن را نوعی استفاده از «پیش‌ابزار» می‌دانند؛ زیرا حیوانات دست به تغییر سنگ نمی‌زنند یا برای این کار آماده‌سازی خاصی انجام نمی‌دهند.

در یکی از ویدئوها، شامپانزه‌ای خردسال تلاش می‌کرد میوه بائوباب را روی سنگ بشکند، اما قدرت ضربه‌هایش کافی نبود. شامپانزه جوان‌تری کنار او قرار گرفت، حرکاتش را همراهی کرد و در نهایت به او کمک کرد تا ضربه محکم‌تری به میوه وارد کند. شامپانزه جوان بعد از آن خودش میوه‌ای برداشت، آن را شکست و شروع به خوردن کرد. شامپانزه خردسال هم تکه‌ای از میوه شکسته‌شده را برداشت و خورد.

پژوهشگران می‌گویند این صحنه احتمال دیگری را مطرح می‌کند: شاید فقط مادران نیستند که در یادگیری نوزادان نقش دارند و شامپانزه‌های نوجوان هم می‌توانند به رشد مهارت‌های نسل کوچک‌تر کمک کنند.

پژوهشگران برای اینکه انتقال ابزار و کمک شامپانزه‌های بالغ به جوان‌ترها را نوعی «آموزش» در نظر بگیرند، معیارهای مشخصی را بررسی کردند. براساس این معیارها، آموزش زمانی رخ می‌دهد که فرد باتجربه برای آسان‌تر شدن یادگیری دیگری، رفتار خود را تغییر دهد، این کار در حضور فرد یادگیرنده انجام شود و برای آموزش‌دهنده هزینه‌ای داشته باشد یا دست‌کم منفعت مستقیمی به همراه نداشته باشد.

در مطالعه مشخص شد انتقال ابزار برای شامپانزه‌های بالغ کاملاً بدون هزینه نیست. آن‌ها پس از واگذاری ابزار، زمان کمتری برای استفاده از آن در اختیار داشتند، اما در مقابل، شامپانزه‌های جوان‌تر فرصت بیشتری برای تمرین به‌دست می‌آوردند و بیشتر از ابزار برای یافتن غذا استفاده می‌کردند.

یکی از یافته‌های جالب پژوهش، نقش پررنگ ماده‌ها در انتقال ابزار بود. از میان شامپانزه‌هایی که ابزار را واگذار کردند و جنسیتشان مشخص بود، ۲۴ مورد از ۳۰ مورد ماده بودند. همچنین تمام ۲۴ شامپانزه‌ای که ابزار دریافت کردند و جنسیتشان مشخص بود، ماده بودند.

پژوهشگران احتمال می‌دهند مادران شامپانزه مهارت‌های استفاده از ابزار را بیشتر به دختران خود منتقل کنند؛ عاملی که شاید در تفاوت توانایی نرها و ماده‌های بالغ در کار با ابزار نقش داشته باشد. با‌این‌حال، برای تأیید این فرضیه به بررسی گروه‌های بیشتری از شامپانزه‌ها و داده‌های گسترده‌تر نیاز است.

درنهایت، پژوهش نشان می‌دهد که زندگی اجتماعی شامپانزه‌ها پیچیده‌تر از چیزی است که تصور می‌شد. آن‌ها فقط ابزار نمی‌سازند و از آن استفاده نمی‌کنند؛ بلکه ممکن است تجربه و مهارت‌های خود را هم به نسل بعد منتقل کنند.

پژوهش در ژورنال Frontiers in Psychology منتشر شده است.