وقتی وارد اتاقی تاریک میشویم، مردمک چشمها برای دریافت نور بیشتر گشاد میشوند و وقتی وارد محیطی روشنتر میشویم، دوباره کوچک میشوند. این واکنش شناختهشده به تغییرات نور، تنها دلیل تغییر اندازه مردمک نیست.
مردمکها در لحظههایی مانند غافلگیری، تلاش ذهنی، هیجان، فعالیت بدنی و حتی هنگام یادآوری خاطرات نیز تغییر اندازه میدهند. پژوهشی جدید نشان میدهد گشاد شدن مردمک هنگام مواجهه با اتفاق غیرمنتظره، فقط یک واکنش ناخودآگاه ساده نیست؛ بلکه ممکن است بخشی از فرآیندی باشد که مغز با کمک آن خود را برای یادگیری و سازگاری با شرایط جدید آماده میکند.
پژوهشگران دریافتند پس از یک اتفاق غافلگیرکننده، مغز وارد حالتی شبیه «بازتنظیم» میشود و گشادشدن مردمک یکی از نشانههای قابل مشاهده این تغییر است.
یکی از بخشهای مهم در این فرآیند، ساختاری به نام لوکوس سرولئوس در ساقه مغز است. این بخش کوچک، منبع اصلی تولید نوراپینفرین در مغز محسوب میشود؛ مادهای شیمیایی که در پاسخهای مرتبط با هوشیاری، تمرکز و واکنش «جنگ یا گریز» نقش دارد.
پژوهشهای قبلی نشان داده بودند که لوکوس سرولئوس پس از رویدادهای غافلگیرکننده فعالتر میشود و افزایش فعالیت آن با تغییر اندازه مردمک و برخی الگوهای امواج مغزی ارتباط دارد. بااینحال، دانشمندان هنوز بهطور دقیق نمیدانستند این واکنش چه فایدهای برای مغز دارد.
گشاد شدن مردمک هنگام غافلگیری فقط یک واکنش چشمی نیست؛ نشانه بازتنظیم مغز برای سازگاری با شرایط جدید است
مت نصار، پژوهشگر علوم اعصاب و علوم شناختی و روانشناسی دانشگاه براون، میگوید گشادشدن مردمک نشانهای از افزایش سطح برانگیختگی مغز است و یافتههای جدید نشان میدهد این تغییرات سریع میتوانند به مغز کمک کنند با شرایط متغیر محیط سازگار شود.
به گزارش ساینسآلرت، پژوهشگران برای بررسی نقش غافلگیری، ۶۳ فرد بزرگسال سالم را در آزمایشی به کار گرفتند. شرکتکنندگان ابتدا مجموعهای از لکههای رنگی را روی صفحه مشاهده میکردند و باید رنگهایی را که دیده بودند به خاطر میسپردند.
- داستان تکامل چشمها؛ دیدن جهان چه زمانی امکانپذیر شد؟23 بهمن 02مطالعه '8
- راز چشمهای سبز؛ ویژگی نادری که فقط ۲ درصد انسانها دارند27 اردیبهشت 05مطالعه '4
در مرحله بعد، آنها تلاش میکردند با استفاده از الگوهایی که از تصاویر قبلی یاد گرفته بودند، رنگ تصویر بعدی را پیشبینی کنند. همزمان، پژوهشگران فعالیت مغز و تغییرات قطر مردمک شرکتکنندگان را ثبت کردند. هدف این بود که مشخص شود وقتی مغز با چیزی غیرمنتظره روبهرو میشود، چه تغییری در فرآیند یادگیری و تصمیمگیری رخ میدهد.
غافلگیری به مغز کمک میکند پیشبینیهای قدیمی را کنار بگذارد
نتایج نشان داد زمانی که تصویر جدید با انتظار شرکتکنندگان مطابقت نداشت، مردمک آنها گشادتر شد و فعالیت مغزی مرتبط با برانگیختگی افزایش پیدا کرد. همچنین نشانههایی از فعالشدن مسیر لوکوس سرولئوس و نوراپینفرین مشاهده شد. جالبتر اینکه افرادی که واکنش شدیدتری به غافلگیری نشان دادند، بهتر توانستند شیوه یادگیری خود را با شرایط جدید هماهنگ کنند و کمتر تحت تأثیر پیشبینیهای قبلی قرار گرفتند.
به بیان ساده، وقتی مغز بارها یک الگو را مشاهده میکند، ممکن است بیشازحد به آن تکیه کند. اما اتفاقی غیرمنتظره میتواند این حالت را برهم بزند و مغز را وادار کند اطلاعات جدید را جدیتر بگیرد.
پژوهشگران معتقدند گشاد شدن مردمک در چنین لحظاتی میتواند نشانهای بیرونی از فرآیندی داخلی باشد که در آن مغز زمینه ذهنی قبلی را کنار میگذارد و خود را برای یادگیری وضعیتی تازه آماده میکند.
غافلگیری به مغز کمک میکند پیشبینیهای قدیمی را کنار بگذارد و سریعتر اطلاعات جدید را یاد بگیرد
یافتهها نشان میدهد اندازه مردمک فقط بازتاب میزان نور محیط نیست. تغییرات مردمک میتوانند اطلاعاتی درباره وضعیت درونی مغز، میزان توجه، هیجان و حتی نحوه پردازش اطلاعات ارائه دهند.
البته مطالعه روی ۶۳ نفر انجام شده و بیشتر به بررسی سازوکارهای شناختی در شرایط آزمایشگاهی پرداخته است. برای مشخصشدن کاربردهای گستردهتر یافتهها، به پژوهشهای بیشتری نیاز است. بااینحال، نتایج نشان میدهد واکنش سادهای مانند گشادشدن مردمک هنگام تعجب، ممکن است نشانه یکی از سازوکارهای مهم مغز برای کنار گذاشتن انتظارهای قدیمی و سازگاری سریعتر با دنیای درحال تغییر باشد.
پژوهش در ژورنال Nature Human Behaviour منتشر شده است.
