یائسگی قانون ابدی نیست؛ زنان شاید در طول زندگی قادر به ساخت تخمک جدید باشند

خلاصه:

• پژوهش‌های تازه این باور قدیمی را به چالش کشیده‌اند که زنان پس از تولد تخمک جدیدی تولید نمی‌کنند. دانشمندان در تخمدان پستانداران بالغ، ازجمله انسان، سلول‌هایی بنیادی‌ شناسایی کرده‌اند که ممکن است بتوانند سلول‌های تخمکی نابالغ جدید تولید کنند.
• برخی آزمایش‌ها روی موش‌ها نشان داده‌اند که سلول‌های تخمکی جدید می‌توانند به ذخیره تخمدان اضافه شوند و حتی در تولید نوزادان سالم نقش داشته باشند.
• منتقدان می‌گویند شواهد موجود برای اثبات وجود این سلول‌های بنیادی یا عملکرد آن‌ها کافی نیست و به پژوهش‌های بیشتری نیاز است. اگر توانایی تولید تخمک جدید در انسان تأیید شود، نگاه دانشمندان به یائسگی، ناباروری و روند پیری تخمدان‌ها به‌طور اساسی تغییر خواهد کرد.

دهه‌هاست در کتاب‌های زیست‌شناسی نوشته می‌شود زنان با تمام تخمک‌هایی که در طول زندگی به آن نیاز خواهند داشت متولد می‌شوند و پس از آن دیگر هیچ تخمک جدیدی تولید نمی‌کنند. براساس همین دیدگاه، با افزایش سن، ذخیره تخمک‌ها به‌تدریج کاهش می‌یابد تا سرانجام در یائسگی به پایان برسد.

اکنون گروهی از پژوهشگران می‌گویند شاید این باور بنیادین در زیست‌شناسی تولیدمثل، نیاز به بازنگری داشته باشد. نتایج پژوهش‌های دو دهه اخیر نشان می‌دهد تخمدان‌های پستانداران بالغ ممکن است برخلاف تصور رایج، هنوز سلول‌هایی در اختیار داشته باشند که بتوانند تخمک‌های نابالغ جدید تولید کنند.

حدود هفتاد سال است دانشجویان پزشکی و زیست‌شناسی می‌آموزند تخمدان زنان پس از تولد دیگر تخمک جدیدی تولید نمی‌کند. این نظریه می‌گوید هر دختر هنگام تولد میلیون‌ها سلول تخمکی نابالغ در تخمدان خود دارد، اما از همان ابتدا بخش بزرگی از آن‌ها به‌طور طبیعی از بین می‌روند و تعداد باقی‌مانده نیز در طول زندگی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند. در نهایت، با تمام‌شدن این ذخیره، یائسگی آغاز می‌شود.

نخستین بار در دهه ۱۹۲۰ برخی پژوهشگران احتمال داده بودند که تخمدان بتواند در طول زندگی نیز تخمک جدید تولید کند، اما این ایده پس از پژوهش‌های سالی زاکرمن، دانشمند بریتانیایی، کنار گذاشته شد.

آن‌طور که ساینتیفیک آمریکن می‌نویسد، زاکرمن در دهه ۱۹۵۰ با شمارش سلول‌های تخمکی در حیوانات در سنین مختلف، نشانه‌ای از تشکیل تخمک‌های تازه پیدا نکرد و نتیجه گرفت که تخمدان‌ها چنین قابلیتی ندارند. این نتیجه برای دهه‌ها به اصلی پذیرفته‌شده در زیست‌شناسی تبدیل شد.

در سال ۲۰۰۴، جاناتان تیلی و همکارانش مقاله‌ای در نشریه نیچر منتشر کردند که این باور را به چالش کشید. آن‌ها متوجه شدند محاسبات مربوط به از بین رفتن سلول‌های تخمکی با تعداد تخمک‌هایی که در سنین بالاتر باقی می‌مانند، همخوانی ندارد.

اختلاف میان محاسبات ریاضی و آنچه در واقعیت در تخمدان دیده می‌شود، به فرایندی طبیعی به نام آتِرزی فولیکولی مربوط می‌شود که درجریان آن بسیاری از سلول‌های تخمکی نابالغ پیش از رسیدن به مرحله بلوغ از بین می‌روند. اما سرعت این مرگ سلولی آن‌قدر زیاد بود که اگر تخمدان هیچ تخمک جدیدی تولید نمی‌کرد، ذخیره تخمک‌ها باید بسیار زودتر از آنچه در واقعیت مشاهده می‌شود، به پایان می‌رسید.

سلول‌های بنیادی، سلول‌هایی تمایزنیافته هستند که می‌توانند به انواع مختلف سلول‌های بدن تبدیل شوند و نقش مهمی در ترمیم بافت‌ها ایفا کنند. تیلی معتقد بود همان‌طور که بیضه‌ها در تمام طول عمر با کمک سلول‌های بنیادی، اسپرم جدید تولید می‌کنند، تخمدان نیز شاید بتواند با استفاده از این سلول‌ها، اووسیت یا سلول تخمکی نابالغ بسازد.

در سال ۲۰۰۹ پژوهشگران دانشگاه شانگهای جیائو تونگ موفق شدند سلول‌های بنیادی اووگونیال را از تخمدان موش‌های بالغ جدا کنند و نشان دهند این سلول‌ها توانایی تولید اووسیت را دارند. سه سال بعد، در سال ۲۰۱۲، تیلی و همکارانش گزارش کردند که سلول‌های مشابهی در تخمدان زنان بالغ نیز وجود دارد.

در سال ۲۰۱۷، گروه تیلی آزمایشی انجام داد که توجه بسیاری را جلب کرد. آن‌ها موش‌هایی را به‌صورت ژنتیکی مهندسی کردند تا هر سلول تخمکی جدیدی که در تخمدان تشکیل می‌شود، زیر میکروسکوپ به رنگ سبز فلورسنت دیده شود. نتایج نشان داد سلول‌های تخمکی تازه نه‌تنها به ذخیره تخمدان اضافه می‌شوند، بلکه می‌توانند در تولید نوزادان سالم موش نیز مشارکت کنند.

در سال ۲۰۲۳ نیز همین گروه پژوهشی گزارش کرد که سلول‌های بنیادی اووگونیال حتی در موش‌های پیر نیز باقی می‌مانند، اما به‌دلیل غیرفعال شدن برخی ژن‌های مهم رشد، دیگر توانایی تولید اووسیت‌های جدید را ندارند. پژوهشگران الگوی مشابهی را در بافت تخمدان انسان نیز مشاهده کردند.

با وجود شواهد تازه، بسیاری از پژوهشگران هنوز نسبت به وجود سلول‌های بنیادی اووگونیال تردید دارند. اولین تلفر، استاد زیست‌شناسی تولیدمثل دانشگاه ادینبرو، می‌گوید تغییر دادن یک باور علمی که دهه‌ها پذیرفته شده، کار آسانی نیست. او می‌گوید: «وقتی جامعه علمی سال‌ها بر یک دیدگاه اتفاق نظر داشته باشد، مخالفت با آن بسیار دشوار است و حتی دریافت بودجه پژوهشی نیز سخت‌تر می‌شود.»

تلفر در ابتدا نسبت به نتایج تیلی تردید داشت، اما پس از همکاری با او روی نمونه‌های بافت تخمدان انسان، نظرش تغییر کرد. او می‌گوید در آزمایش‌هایشان سلول‌هایی را مشاهده کرده‌اند که درون بافت تخمدان تغییر شکل داده و ساختارهایی شبیه فولیکول تشکیل داده‌اند. فولیکول کیسه کوچک پر از مایعی در تخمدان است که تخمک درون آن رشد می‌کند.

به گفته تلفر، اکنون بسیاری از پژوهشگران دیگر کمتر درباره اصل وجود این سلول‌ها بحث می‌کنند و بیشتر این سؤال را مطرح می‌کنند که اگر این سلول‌ها واقعاً وجود داشته باشند، دقیقاً چه توانایی‌هایی دارند.

آرون شوئه، استاد زنان و زایمان دانشکده پزشکی دانشگاه استنفورد، معتقد است روشی که تیلی برای شناسایی این سلول‌ها به کار برده، قابل اعتماد نیست. او می‌گوید استفاده از آنتی‌بادی‌های اختصاصی برای اثبات وجود این سلول‌ها جای سؤال دارد.

حتی پژوهشگرانی که وجود سلول‌های بنیادی اووگونیال را پذیرفته‌اند، تأکید می‌کنند هنوز مهم‌ترین سؤال بدون پاسخ مانده است: آیا این سلول‌ها واقعاً می‌توانند در بدن انسان تخمک‌های سالم، بالغ و قابل باروری تولید کنند؟ پاسخ این سؤال هنوز مشخص نیست و برای رسیدن به آن به پژوهش‌های بیشتری نیاز است.

درحال‌حاضر، یائسگی نتیجه طبیعی تمام‌شدن ذخیره تخمک‌ها در نظر گرفته می‌شود. اما اگر روزی ثابت شود تخمدان می‌تواند تخمک جدید تولید کند یا بتوان فعالیت این سلول‌های بنیادی را دوباره فعال کرد، شاید بتوان روند پیری دستگاه تولیدمثل را کند، متوقف یا حتی تا حدی معکوس کرد.