زنبورها هم از ابزار استفاده میکنند؛ بازتعریف هوش در دنیای حشرات
زنبورهای گردهافشان میتوانند با استفاده از یک جسم خارجی، مسئلهای کاملاً جدید را حل کنند و به پاداشی خارج از دسترس برسند. این کشف یکی از قویترین شواهد تاکنون از تواناییهای شناختی پیشرفته در حشرات را ارائه میکند و این تصور دیرینه را که رفتار حشرات صرفاً مجموعهای از واکنشهای غریزی و ازپیشبرنامهریزیشده است، زیر سؤال میبرد.
بهگزارش گاردین، پژوهشگران در آزمایشی تازه، نسخهای تطبیقیافته از آزمون کلاسیک «جعبه و موز» را برای زنبورهای گردهافشان یا «بامبلبی» طراحی کردند. این آزمون نخستین بار حدود صد سال پیش نشان داد که شامپانزهها میتوانند با انبار کردن جعبهها به موزی برسند که خارج از دسترس است. از آن زمان تاکنون، شماری از نخستیها، فیلها و کلاغها به جمع گونههایی پیوستهاند که از چنین ظرفیتی برخوردارند. اما حشرات در این فهرست جایی نداشتند.
در آزمایش، زنبورها باید یک توپ پلیاستایرن را به نقطهای مشخص هل میدادند و سپس با قرارگرفتن روی آن، به گل مصنوعی نصبشده در سقف محفظهای شفاف دسترسی پیدا میکردند. فاصله با گل بهگونهای تنظیم شده بود که زنبورها بدون استفاده از توپ نمیتوانستند با پرواز یا حرکت روی سطح به آن برسند.
برخی افراد حتی نمیدانند که حشرات مغز دارند و درد را حس میکنند
نکتهی مهم این است که زنبورها نه پیشتر با چنین موقعیتی روبهرو شده بودند و نه آموزشی برای انجام این کار دیده بودند. تنها پیش از شروع آزمایش یاد گرفته بودند که گل مصنوعی آبیرنگ با پاداش آبقند همراه است. بااینحال، در سادهترین نسخهی آزمون، ۷۵ درصد از زنبورها توانستند به گل دست پیدا کنند.
دکتر اولی لوکولا، اکولوژیست رفتاری در دانشگاه اولو فنلاند و نویسندهی ارشد پژوهش، میگوید: «بیشتر مردم فکر میکنند حشرات ماشینهای بازتابمحوری هستند که نمیتوانند هیچ حالت هیجانی داشته باشند یا درد را حس کنند. برخی حتی نمیدانند که حشرات مغز دارند. امیدوارم نتایج بتواند این جهانبینی را تغییر دهد.»
در مرحله بعد، پژوهشگران برای اطمینان از اینکه زنبورها واقعاً در حال حل مسئله هستند و صرفاً از یک تصادف سودمند بهره نمیبرند، چالش را پیچیدهتر کردند. یکی از توضیحهای جایگزین این بود که زنبورها بهطور طبیعی به غلتاندن توپ علاقه داشته باشند و همزمان به رنگ آبی جذب شوند؛ در نتیجه ممکن بود بدون درک رابطه میان توپ و گل، بهطور اتفاقی توپ را در موقعیت درست قرار دهند.
برای رد احتمال، پژوهشگران در مرحلهی نهایی آزمایش شرایط را دشوارتر کردند. زنبورها ابتدا اجازه داشتند دو اتاقک چپ و راست را بررسی کنند که فقط یکی از آنها گل مصنوعی را در خود جای داده بود. سپس توپ وارد آزمایش شد و اتاقکها با نور قرمز روشن شدند تا گل آبی از دید زنبورها پنهان بماند. در این شرایط، زنبورها دیگر نمیتوانستند گل را ببینند و برای موفقیت باید محل آن را به خاطر میسپردند و توپ را دقیقاً زیر همان نقطه قرار میدادند. ۲۳ زنبور از مجموع ۳۰ زنبور توانستند این چالش را با موفقیت پشت سر بگذارند.
- عملکرد گروهی مورچهها در حل مسائل بهتر از انسانها است09 دی 03مطالعه '4
- زنبورها چگونه ویروسها را اهلی کردهاند؟29 اردیبهشت 03مطالعه '8
- نوعی زنبور عسل بر اثر رویدادی ژنتیکی، ارتش همسان جاودانه میسازد08 تیر 00مطالعه '6
- این زنبور کوچک، سوسکها را به زامبی تبدیل میکند و قلبشان را میخورد12 آبان 02مطالعه '2
لوکولا میگوید: «ادعا نمیکنیم که زنبورها مثل انسان فکر میکنند. اما یافتهها نشان میدهد که مغزهای کوچک میتوانند راهحلهای انعطافپذیری برای مسائل جدید تولید کنند؛ به شیوههایی که هنوز در حال کشفشان هستیم.»
پروفسور لارس چیتکا، اکولوژیست رفتاری در دانشگاه کوئینماری لندن و نویسندهی کتاب «ذهن زنبور»، میگوید: «زنبورها در گذشته هم تواناییهای شگفتانگیزی از خود نشان دادهاند؛ از شمارش گرفته تا دستکاری پیچیدهی اشیا. بااینحال، هنوز هم ما را غافلگیر میکنند. این آزمایش آشکارترین شواهدی است که تاکنون از درک زنبورها نسبت به مسئلهای که با آن روبهرو هستند، دیدهایم.»
چیتکا در پایان میافزاید: «برداشت رایج این است که هوش به مغزهای بزرگ نیاز دارد، زیرا ما انسانها خودمان موجوداتی با مغزهای بزرگ و هوش نسبتاً بالا هستیم. اما زنبورها نشان میدهند که یک سیستم عصبی کوچک تا چه اندازه میتواند تواناییهای شناختی پیچیده را در خود جای دهد. این یافته یادآور آن است که موجودات کوچک نیز شایستهی احترام و توجه بیشتر هستند.»
یافتهها در مجلهی ساینس منتشر شده است.