۱۷ شهریور؛ از ۶۰ سالگی پیشتازان فضا تا سوغات سیارک «بنو»

از سفینه‌ای تلویزیونی که ابزارهای آینده را پیش چشم مردم گذاشت تا کپسولی واقعی که غبار یک سیارک را به زمین رساند، روایت امروز پر از ایده‌هایی است که ابتدا ناممکن به نظر می‌رسیدند.

پشت هر دستاورد نیز کسی ایستاده که جرئت کرده با باور رایج زمانه دربیفتد؛ شیمی‌دانی که برای مولکول‌های غول‌آسا جنگید، فیزیک‌دانی که ذره‌ای نادیده را روی کاغذ یافت و پژوهشگری که برای بقایای باستانی ساعت ساخت.

موشک اطلس ۵ در ساعت ۱۹ و ۵ دقیقه از کیپ کاناورال برخاست و اسیریس-رکس را راهی سیارک بنو (Bennu) کرد. ۱۰ سال پیش، ماموران ناسا سفر رفت‌وبرگشتی را آغاز کردند که باید از میان میلیون‌ها کیلومتر پرواز، نقشه‌برداری دقیق و یک تماس کوتاه با سطح سیارک جان سالم به در می‌برد.

دست‌کم ۷۰ درصد نمونه محفوظ می‌ماند تا نسل‌های آینده با ابزارهایی که هنوز ساخته نشده‌اند سراغش بروند. ارزش اسیریس-رکس فقط در شناخت گذشته خلاصه نمی‌شود؛ داده‌های بنو به فهم رفتار سیارک‌های نزدیک زمین و بهبود روش‌های دفاع سیاره‌ای نیز کمک می‌کند.

یک تکه چوب سوخته برای باستان‌شناس فقط بقایای آتش نیست؛ اتم‌هایش ساعتی دارند که پس از مرگ جاندار به کار می‌افتد. ۴۶ سال از درگذشت ویلارد فرانک لیبی می‌گذرد، پژوهشگری که خواندن ساعت کربن ۱۴ را به ابزاری عملی برای تاریخ‌گذاری تبدیل کرد.

پرتوهای کیهانی در جو زمین به تولید کربن ۱۴ کمک می‌کنند. جانداران هنگام زندگی آن را همراه کربن معمولی جذب می‌کنند، اما پس از مرگ دریافت کربن متوقف می‌شود و مقدار ایزوتوپ رادیواکتیو با نیمه‌‌ی عمری نزدیک به ۵٬۷۳۰ سال کاهش می‌یابد. سنجش نسبت باقی‌مانده، سن نمونه‌های آلی را تا حدود ۵۰ هزار سال برآورد می‌کند.

روش لیبی در ۱۹۴۹ معرفی شد و جایزه‌ی نوبل شیمی ۱۹۶۰ را برای او آورد. تاریخ‌گذاری رادیوکربنی، گاه‌شماری باستان‌شناسی را از مقایسه‌ی سبک اشیا فراتر برد و به آزمون آزمایشگاهی سپرد؛ میراثی که هنوز برای بررسی سکونتگاه‌ها، استخوان‌ها و تغییرات محیطی به کار می‌آید.

تصور زنجیره‌ای با ده‌ها هزار اتم، برای بسیاری از شیمی‌دانان دهه‌ی ۱۹۲۰ بیش از حد جسورانه بود. آن‌ها موادی مانند لاستیک را انبوهی از مولکول‌های کوچک می‌پنداشتند، اما هرمان اشتاودینگر اصرار داشت که پیوندهای شیمیایی می‌توانند واحدهای تکرارشونده را در زنجیره‌هایی عظیم کنار هم نگه دارند.

۶۱ سال از درگذشت اشتاودینگر می‌گذرد؛ اما زنجیره‌هایی که زمانی ناممکن خوانده می‌شدند اکنون در الیاف لباس، تجهیزات پزشکی، عایق سیم و بدنه‌ی دستگاه‌ها حضور دارند. پایه‌ی علمی عصر پلاستیک از همان جدال شکل گرفت.

۶۰ سال پیش، مجموعه‌ی تلویزیونی «پیشتازان فضا» (Star Trek) با آفرینش جین رادنبری و بازی ویلیام شاتنر، لئونارد نیموی و نیشل نیکولز وارد خانه‌ی آمریکایی‌ها شد.

کامپیوترهای پاسخ‌گو، تماس تصویری و ابزار ارتباطی دستی در آن سال‌ها خیال علمی بودند. مهندسان و طراحان بعدی بارها از اثر چنین تصویرهایی بر تخیل حرفه‌ای خود گفته‌اند. ارزش ماندگار «پیشتازان فضا» در پیش‌بینی دقیق هر وسیله نیست؛ مجموعه به میلیون‌ها نفر اجازه داد پیش از ساخته‌شدن فناوری، زندگی با آن را تصور کنند.

هیدکی یوکاوا ۲۷ سال داشت که سراغ یکی از دشوارترین پرسش‌های فیزیک رفت. پروتون‌های مثبت در هسته یکدیگر را می‌رانند؛ پس چه نیروی کوتاه‌بردی پروتون‌ها و نوترون‌ها را کنار هم نگه می‌دارد؟ پاسخ او وجود ذره‌ای ناشناخته با جرمی در مرتبه‌ی حدود ۲۰۰ برابر جرم الکترون بود.

۴۵ سال از درگذشت یوکاوا در کیوتو می‌گذرد. جایزه‌ی نوبل فیزیک ۱۹۴۹ او را به نخستین برنده‌ی ژاپنی نوبل بدل کرد و برای جامعه‌ی علمی ژاپن پس از جنگ معنایی فراتر از یک افتخار شخصی داشت. داستان یوکاوا هنوز نمونه‌ای روشن از قدرت نظریه است؛ محاسبه می‌تواند سال‌ها پیش از آشکارساز، رد ذره را پیدا کند.

سنگ‌های بنو، زنجیره‌های پلیمری، کربن رادیواکتیو، مزون‌ها و ابزارهای انترپرایز یادآوری می‌کنند که علم با دیدن آغاز نمی‌شود؛ گاهی نخست باید چیزی را تصور کرد، سپس راه سنجیدن یا ساختنش را یافت.