ایران در سال ۱۴۰۴؛ آزمون بقا در دل خاموشی اینترنت، بحران جنگ و معضلات اقتصادی و اجتماعی
سال قبل، همین موقعها، درست در لحظاتی که داشتیم سال ۱۴۰۳ را تحویل میدادیم هیچ خبر نداشتیم یک ۱۴۰۴ عجیب و پر از چالش پیش رو داریم. سالی که دو جنگ در چنگش داشت. پای سفره هفتسین آرزو کردیم سالی سرشار از شادی و برکت و سلامتی پیش رو داشته باشیم اما سالی شد پر از نوسانات اقتصادی؛ از نرخ تورم که ماهبهماه جیبمان را خالیتر کرد تا نرخ دلار که ارزش پولمان را پایین آورد... ماجرا اما در آخرین روزهای بهار بهکل عوض شد. نیمهشب ۲۳ خرداد که صدای انفجارها را خوابمان را آشفت، به فصل تازهای وارد شدیم. فصلی که خیلی بیشتر از روال معمول سهماهه یک فصل طول کشید.
جنگ اول؛ سرآغاز یک دوران سختِ تازه
اتفاقات آن ۱۲ روز، شبیه فیلمی روی دور تند پشتسرهم رخ میداد. کنار موشک و پهپاد، قطعی چند روزه اینترنت بینالملل را به چشم دیدیم، حملههای سایبری را تجربه کردیم، با اختلالات گسترده GPS مواجه شدیم و طعم تلخ تبعات اقتصادی جنگ تحمیلی را چشیدیم.
پس از آبان ۹۸ این اولین قطعی سراسری و طولانیمدت اینترنت بود که تجربه میکردیم. حملههای سایبری، بهویژه حمله سایبری به دو بانک سپه و پاسارگاد، امنیت مالی و سایبریمان را نشانه گرفت. شغلها و درآمدها هم به خطر افتاد؛ یکسو تلاش برای بقا کسبوکارها بود و سوی دیگر سیل تند تعدیلها. نه فقط در اکوسیستم فناوری و کسبوکارهای آنلاین؛ خارج از جهان کوچک اقتصاد دیجیتال ایران، کل اقتصاد کشور بود که به همه مشکلاتی که پیشتر داشت، ضربه مهلک جنگ هم اضافه شده بود و تابآوری کسبوکارهای کوچک و بزرگ را به چالش کشید.
آواربرداری از اثرات جنگ، هم از بُعد اقتصادی و هم از بعد روحی و روانی زمان زیادی لازم داشت؛ خاصه این که تحلیلها و گمانهزنیها جنگ را مثل ابری بالای سر کشور میدید؛ ابری سیاه که روی سر آدمها سایه انداخته بود و انگار برای مدتی همه چیز را به حال تعلیق درآورده بود. تابستانی که با جنگ شروع شده بود و کمی بعدتر به آتشبس رسیده بود، در ادامه هم روی خوشش را نشانمان نداد.
تلاش برای احیا زیر سایه ناترازیها
آدمها سعی میکردند به زندگی روزمره برگردند و کسبوکارها برای احیا و بازگشتن به شرایط پیشین میجنگیدند اما تشدید یک بحران آشنا به نتیجه رسیدن همه این تلاشها را کند و دشوار میکرد. بحران ناترازی انرژی، که هم برق را شامل میشد و هم آب را، زندگی روزمره و روال عادی را مختل کرده بود.
قطعیهای مکرر برق ناشی از ناترازی لطمه دیگری بود به پیکر اقتصادی که پس از جنگ برای ترمیم تلاش میکرد. ظرفیت تولید کاهش پیدا میکرد، صنایع در ناترازی روال کارشان تغییر کرده بود و کسبوکارها، با توجه به نیاز حیاتی که به زیرساختهای انرژی داشتند، چوب ناترازیها را لای چرخ خود میدیدند. دولت تلاش کرد تا با بهکارگیری توان خود و همچنین ایجاد مشوقهایی برای بخش خصوصی تولید برق، مخصوصا از انرژیهای پاک را افزایش دهد، مصرف انرژی را تا حدی بهینه کند و در نهایت ناترازی را کاهش دهد.
تابستان امسال میراثی از جنگ ۱۲ روزه را هم تا مدتها همراهش داشت: اختلال GPSها هنوز داشت مردم را سردرگم و سرگردان میکرد.
- وقتی «Find My» هم دروغ میگوید: اختلال GPS و کابوس یافتن دستگاهها در ایران11 شهریور 04مطالعه '6
- مبدا: میدان آزادی، مقصد: آفریقای جنوبی14 تیر 04مطالعه '4
فصل تورم و رکود
پاییز فصل «ماشه» بود و تورمی که تحت تاثیر مکانیزم ماشه و افزایش شدید قیمت ارز و طلا افسارگسیخته شد. قیمتها در بازار شیب صعودی در پیش گرفتند و بازار تجهیزات الکترونیک و بازار لوازم خانگی مثل بسیاری از بازارهای دیگر به رکود رفت. افزایش بیمهابای هزینه رجیستری گوشیهای آیفون یکی دیگر از اتفاقاتی بود که در پاییز ۱۴۰۴ رخ داد. سیر گرانی به اینترنت هم رسید؛ فاز اول افزایش قیمت بستههای اینترنت به میزان ۲۰ درصد در کنار بالا رفتن تعرفه مکالمه و پیامک اپراتورهای تلفن همراه اتفاق افتاد.
اینترنت در پاییز بهجز گران شدن، طبقاتی هم شد. رفع فیلتر یوتیوب برای دانشگاهیان و پس از آن، ماجرای سیمکارتهای سفید موجی از واکنشها را برانگیخت. آپدیت جنجالی «ایکس» ایلان ماسک موجی از انتقادات را نسبت به آنها که پروفایلشان based in iran بود، به راه انداخت. تبعیض در دسترسی به اینترنت این موج خشم اکثریت علیه اقلیت را به وجود آورد؛ هرچند ماجرای اینترنت طبقاتی در سال ۱۴۰۴ به همینجا ختم نشد و در ماههای بعد هم ادامه پیدا کرد اما دستکم به دستور رئیس جمهور برخی سیمکارتهای سفید را دوباره سیاه کرد.
در حالی که جامعه از دسترسی برخی به اینترنت آزاد، در اوج محرومیت اکثریت خشمگین بود، گزارش سال ۲۰۲۵ کلادفلر هم منتشر شد و ایران را رکورددار اختلالات عمدی در اینترنت لقب داد. اینترنتی که براساس این گزارش، جز قطعی و فیلترینگ گرفتار زیرساختهای قدیمی هم بود و بستری کند و بیکیفیت برای کاربران ساخته بود.
جز این وقایع مربوط به حوزه اینترنت و فاوا، مهمترین وجه پاییزی که گذشت تحولات اقتصادی بود. شدت گرفتن تورم و کاهش ارزش پول ملی برای مردم چارهای جز تلاش برای حفظ ارزش پول باقی نگذاشته بود. گزارشهای مختلف کسبوکارها و تحلیل کارشناسان نشان میداد افراد که از سال ۱۴۰۳ با روشهایی مثل خرید طلا سعی میکردند ارزش سرمایهشان را حفظ کنند، با این تحولات اقتصادی این کار را با شدت بیشتری انجام میدادند.
حذف چهار صفر از پول ملی هم پس از سالها پیگیری، همزمان با همین کاهش ارزش ریال در پاییز ۱۴۰۴ به تصویب نهایی رسید. یکی دیگر از مهمترین تحولات اقتصادی امسال را هم باید انحلال بانک آینده دانست که پس از سالها زیاندهی و بدهکاری سرانجام در بانک ملی ادغام شد و به خط پایان رسید.
زمستان رسید...
آثار تحولات اقتصادی پاییز ۱۴۰۴ – که البته نتیجه سالها نابهسامانی اقتصادی در کشور بود – در زمستان ۱۴۰۴ به شکل اعتراضات رخ نشان داد. حذف ارز ترجیحی و بالا رفتن ناگهانی قیمتها، در کنار جهش قیمت جهانی طلا و افزایش نرخ ارز باعث فشار اقتصادی سنگین شد که نتیجهاش در اعتصاب و اعتراض کسبه پاساژ علاءالدین دیده شد. اعتراضاتی که در روزهای بعد نه به مشکلات اقتصادی محدود ماند و نه به پاساژ علاءالدین. سیر اتفاقات ما را به تجربه گستردهترین قطعی ارتباطی کشور در دیماه ۱۴۰۴ رساند. روزهایی که به صلاحدید مقامات امنیتی شاهد مسدود شدن پیامک، قطع آنتنها، مسدود شدن تماس بینالمللی و قطع اتصال به اینترنت جهانی بودیم. هرچند قطعی پیامک و آنتن موبایلها کمتر از یک هفته طول کشید اما اینترنت برای حدود سه هفته قطع ماند و فقط شبکه ملی اطلاعات در دسترس بود.
تا ۸ بهمنماه که اینترنت دوباره در دسترس قرار گرفت، این طولانیترین خاموشی شبکه جهانی اینترنت برای مردم ایران بود که با همه تجربههای قطعی پیش از این تفاوت داشت. در روزهای بعد هم شبکه وضعیت عادی نداشت. هنوز ترافیک اینترنت کشور به سطح پیش از قطعیها بازنگشته بود، فیلترینگ تشدید شده بود و دسترسیها کندتر و هزینهبرتر از هر زمان دیگری بود.
مردم که از دوران قطعی اینترنت از هر پروکسی و کانفیگی استفاده میکردند، رسما امنیت خود را به خطر میانداختند تا فقط برای لحظاتی به جهان متصل بمانند. مردم برای نیازهای حیاتی و مهمشان به اینترنت تا مرزهای کشور میرفتند و سعی میکردند چکهای اینترنت آزاد پیدا کنند. میلیونها تومان هزینه میکردند تا امورات نیازمند اینترنتشان را بگذرانند. همه اینها نشان میداد اینترنت دیگر نه یک کالای لوکس که یک بستر حیاتی است و وجودش ضروری.
فاصله بین دو قطعی طولانیمدت اینترنت فقط یک ماه بود. جنگی که از همان روزهای دیماه احتمالش میرفت، بالاخره سر رسید. صبح شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ آسمان تهران جنگندهها را به خود دید و زمین پایتخت میزبان موشکها شد. باز هم بهعنوان اولین اقدام امنیتی، اینترنت بود که از دسترس خارج شد. جنگ تحمیلی با حمله سایبری به DNSها در همان دقایق اول حمله نظامی، از راه رسید. پس دکمه قطعی اینترنت فشرده شد؛ برای ۴،۳ ساعتی بهطور کامل خاموش شد و بعد دوباره شبکه ملی اطلاعات بدون امکان دسترسی به اینترنت جهانی یا ابزارهای دور زدن فیلترینگ در دسترس قرار گرفت.
روزهای اول آمارهای نتبلاکس اتصال ۴ درصدی کاربران داخل ایران به اینترنت جهانی را نشان میداد. این یعنی هنوز روشهایی برای راه انداختن VPNها و وصل شدن به جهان وجود داشت اما چند روز بعد سطح دسترسی به یک درصد رسید و به دنبال آن اعلام شد که از طرف دولت اینترنت آزاد به برخی افراد که توان اطلاعرسانی بیشتری در خصوص جنگ دارند، داده شده است. حالا اینترنت خیلی ویژه که فقط یک درصد از جمعیت ۹۰ میلیون نفری ایران اجازه دسترسی به آن را داشتند، کار میکرد و باقی در خاموشی فرو رفته بودند.
این خاموشی طولانیمدت به گزارش نتبلاکس رکورد طولانیترین قطعی اینترنت کشور را شکسته و امروز، در آخرین روز سال سخت ۱۴۰۴ بیستویکمین روزش را سپری میکند. یک قطعی طولانی که هرچند در دل خودش دسترسیهایی ویژه افراد خاص و دانشگاهها را دارد اما احتمالا تا حاکم بودن شرایط جنگی در کشور ادامه پیدا میکند.
در این میان، تبعات قطعی اینترنت در شرایط جنگی، برای افرادی که احتیاج مبرم به برقراری ارتباط با عزیزانشان داشتند یا به دریافت اطلاعات و اخبار مربوط به جنگ نیازمند بودند، تبعات روحی و روانی بسیاری داشت. آدمها در دل بحران برای تامین نیازهای گوناگون مادی و غیرمادی اینترنت را حیاتی میدیدند اما به آن دسترسی نداشتند.
بسیاری از کسبوکارها که نفسشان به اینترنت بسته بود در دیماه نابود شدند و بسیاری که از دیماه جان سالم به در بردند، در اسفندماه برای همیشه تعطیل شدند. آنها که به هر ضرب و زوری باقی ماندهاند هم حال خوشی ندارند. از شریان حیاتی اینترنت هیچ چیز عاید کسبوکارها و شغلها نمیشود و همین موضوع زیر سایه رکود اقتصادی ناشی از جنگ، باعث کاهش جدی درآمد کسبوکارها و تعدیل شب عید تعداد زیادی از شاغلان میشود.
سال ۱۴۰۴ در سختی بسیار و فقدانهای بیشمار گذشت. سالی که قربانی زیاد داشت و اینترنت فقط یکی از قربانیان آن بود. سالی که به گواه آمارها یکسومش در خاموشی اینترنت گذشت و فقط در زمستان ۵۹ روزهاش ۴۱ روز بدون دسترسی به جهان گذشت. سالی که تابآوری سختترین کار بود و ادامه دادن چیزی از کوه کندن کمتر نداشت. سالی که حالا داریم تحویلش میدهیم و آرزو میکنیم دیگر سالی مثل آن را تجربه نکنیم.
پس از گذراندن یک سال دشوار امیدوار ماندن کار سختی است اما ما مردم سختجان کارهای سخت زیادی کردهایم و این بار هم باید دست در کار سخت امیدوار بودن باشیم. امیدوار به این که برای تقویم سال جدید روزهای سبزی رقم خورده باشد و آنطور که گفتهاند، واقعا پس از سختیها آسانی باشد. این آرزویی است که ما برای یک ایران داریم.