پنل «آینده تجارت الکترونیک» در بیستونهمین دوره نمایشگاه الکامپ با حضور نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک، مسعود شاهمرادی، نایبرئیس کمیسیون ریتیلتک انجمن تجارت الکترونیک و مدیرعامل خانومی و مجتبی قاسمی، دبیر هیأت مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار برگزار شد.
سخنرانان این پنل با وجود تاکید بر بلوغ اکوسیستم تجارت الکترونیک و وجود زیرساختهای فنی و نیروی انسانی مناسب در کشور، سهم این بخش از اقتصاد ایران را پایین دانستند و از قانونگذاری، عدم قطعیت، ضعف اعتماد نهادی و رشد تجارت غیررسمی بهعنوان موانع توسعه این حوزه نام بردند.
تجارت الکترونیک ایران؛ بالغ اما کوچک
نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک، وضعیت تجارت الکترونیک ایران را به «یک کوتوله بالغ» تشبیه کرد؛ اکوسیستمی که به بلوغ رسیده، اما رشد آن متوقف شده است. او گفت:
تجارت الکترونیک در ایران شبیه به یک کوتوله بالغ است؛ به بلوغ رسیده اما رشدش متوقف شده است. در بسیاری زمینهها با بسیاری از بیزینسهای پیشرو دنیا قابل مقایسه است اما سهمش از اقتصاد بسیار ناچیز است.- نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک
به گفته او، محدودیتهای عملیاتی رشد در بازار باعث شده است تجارت الکترونیک نتواند به سهم قابل توجهی از اقتصاد برسد.
مسعود شاهمرادی، نایبرئیس کمیسیون ریتیلتک انجمن تجارت الکترونیک و مدیرعامل خانومی، نیز با اشاره به شکلگیری بخشهای مختلف زنجیره تجارت الکترونیک از کشف و عرضه کالا تا لجستیک، معتقد است در ایران یک اکوسیستم کامل و بالغ شکل گرفته، اما اعداد و ارقام این حوزه همچنان با جهان فاصله دارد.
مجتبی قاسمی، دبیر هیأت مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار، نیز ظرفیتهای موجود را برای رشد این بازار کافی دانست و گفت: «زیرساختهای فنی بسیار خوبی در این حوزه داریم. اگر قانونگذار نقش خود را بهدرستی ایفا کند، با نیروی انسانی موجود در کشور میتوانیم رشد خوبی را در این حوزه در کشور شاهد باشیم.»
قاضی برای نشان دادن فاصله ایران با سایر کشورها به ترکیه اشاره کرد و گفت ترکیه که هفت یا هشت سال قبل در این حوزه بسیار عقبتر از ایران بود، اکنون حجم خریدوفروش بسیار بیشتری دارد و سهم تجارت الکترونیک از کل اقتصاد این کشور تقریبا دو برابر ایران است.
نیمی از خردهفروشی آنلاین ایران در اینستاگرام است
یکی از محورهای اصلی این پنل، سهم بالای تجارت اجتماعی و کسبوکارهای غیررسمی در بازار ایران بود. به گفته رئیس انجمن تجارت الکترونیک، «نیمی از سهم خردهفروشی آنلاین کشور در اینستاگرام است. این در حالی است که مردم هزینه ویپیان میدهند، از سوی دیگر همیشه با ریسک قطعی اینترنت و محدودیت مواجه هستند و با این وجود، باز هم حضور در این پلتفرم را به هر پلتفرم دیگری ترجیح میدهند.»
او سختگیریهای رگولاتوری را یکی از عوامل شکلگیری این وضعیت دانست و توضیح داد که رگولاتور محدودیتهای متعددی ایجاد کرده و حتی در شرایط فعلی حاضر نیست به بعضی از بازیگران فینتک درگاه بانکی بدهد. به اعتقاد رئیس انجمن تجارت الکترونیک، مجموع این عوامل حجم بازار غیررسمی خردهفروشی آنلاین را افزایش داده و مانع رسیدن تجارت الکترونیک به سهمی شده است که باید در اقتصاد داشته باشد.
شاهمرادی نیز با مقایسه وضعیت ایران و جهان گفت: «تجارت اجتماعی در جهان ۱۵ تا ۲۰ درصد است و در ایران ۵۰ درصد.» او عدم قطعیت، نبود سرمایهگذاری، چالشهای تنظیمگری و نبود اعتماد را از عواملی دانست که چنین عدم توازنی را در ایران ایجاد کردهاند و باعث شدهاند تجارت الکترونیک رسمی نتواند سهم بیشتری از تجارت اجتماعی بگیرد.
اقتصاد ایران همزمان دیجیتالی و غیررسمی میشود
قاسمی نیز رشد بخش غیررسمی را یکی از مسائل مهم اقتصاد دیجیتال ایران دانست. او گفت: «اقتصاد ما همزمان دارد به سمت دیجیتالی شدن میرود که از نظر سیاستگذاری اقتضائات خودش را دارد و همزمان دارد به سمت غیررسمی شدن هم میرود.»
به گفته دبیر هیأت مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار، اکوسیستم غیررسمی از بازیگران بسیار خرد، مانند فروشگاههای آنلاینی که در مقیاسی محدود در اینستاگرام محصول میفروشند، تشکیل شده است. بخشی از شکلگیری این اکوسیستم غیررسمی ناشی از قانونگذاری است و بخش دیگری نیز از عملکرد بخش خصوصی تأثیر میگیرد.
قاسمی تاکید کرد باید محیط نهادی بهگونهای فراهم شود که کسبوکارهای غیررسمی نیز وارد اکوسیستم رسمی شوند. با این حال، او معتقد است بخش زیادی از این کسبوکارها حضور در اینستاگرام را ترجیح میدهند و حتی در صورت رسمی شدن نیز فعالیت خود را در این پلتفرم ادامه خواهند داد.
اعتماد؛ حلقه مفقوده رشد تجارت الکترونیک
شاهمرادی ایجاد و تقویت اعتماد را یکی از الزامات افزایش سرعت رشد تجارت الکترونیک دانست. به گفته او، اعتماد فقط به رابطه مشتری و کسبوکار محدود نمیشود و در لایههای دیگر کسبوکار، از جمله سرمایهگذاری، نیز اهمیت دارد.
مدیرعامل خانومی گفت: «ما در کشورمان عدم قطعیت داریم و با وجود این عدم قطعیت اعتماد نمیتواند تقویت شود.» او بر ضرورت وجود قوانین واحد و مشخص تأکید کرد و افزود چنین قوانینی میتوانند عدم قطعیت را کاهش دهند و به ایجاد اعتماد کمک کنند.
قاسمی نیز بر اهمیت اعتماد تأکید کرد، اما آن را در سطح «اعتماد نهادی» مورد توجه قرار داد. او گفت: «اگر بتوانیم اعتماد نهادی ایجاد کنیم اقتصاد دیجیتال ما رشد میکند. اقتصاد دیجیتال مثل اقتصاد سنتی نیست که مبتنی بر اعتماد اشخاص باشد.»
به گفته او، بخشی از اعتماد نهادی از طریق قانونگذاری ایجاد میشود و بخش دیگری از آن به بخش خصوصی و پلتفرمها بستگی دارد. شکلگیری این اعتماد میتواند محیطی قابل رشد برای کسبوکارها و کل اقتصاد دیجیتال کشور فراهم کند.
«گناه کبیره اقتصاد دیجیتال، شفافیت است»
قانونگذاری یکی دیگر از محورهای مورد انتقاد سخنرانان این پنل بود. قاضی اصلاح قوانین را یکی از مهمترین راههای رفع موانع توسعه تجارت الکترونیک دانست و قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز را بهعنوان یکی از نمونههای این مشکل مطرح کرد.
او درباره وضعیت قاچاق گفت در سمت واردات با «قاچاق حداکثری» مواجه هستیم و همهچیز را قاچاقی اعلام میکنیم، اما همان محصول قاچاق در بازار بهوفور عرضه میشود. قاضی توضیح داد: «در خیابان و بازار آفلاین یاد گرفتهایم چطور قوانین را اجرا نکنیم اما در بخش آنلاین چنین امکانی وجود ندارد.»
به گفته او، در فضای آنلاین نمیتوان قانون را به همان شیوه بازار سنتی دور زد و محصول قاچاق فروخت، اما فروشندگان میتوانند به سمت تجارت اجتماعی غیررسمی بروند و مثلا فروش خود را از طریق شبکههای اجتماعی انجام دهند.
قاسمی، دبیر هیأت مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار، نیز با انتقاد صریح از قوانین موجود گفت:
قوانین خیلی خیلی بدی داریم مثل قانون کالا و ارز که اقتصاد دیجیتال را اسیر کرده است. الان اقتصاد دیجیتال گناه کبیرهاش شفافیت است و عرصهای شده برای آزمون و خطای یک سری قوانین!- مجتبی قاسمی، دبیر هیات مقرراتزدایی و بهبود محیط کسبوکار
چالش مشابه پلتفرمها در فروش آنلاین دارو
قاضی معتقد است مشکل قانونگذاری فقط به حوزه کالا و قاچاق محدود نیست و نمونه مشابهی از آن در فروش آنلاین دارو نیز دیده میشود. او گفت قوانین مختلفی در حوزه دارو وجود دارد که به ایجاد رانت منجر شده است و این پرسش را مطرح کرد که چرا سازمان غذا و دارو با داروفروشی آنلاین و سلامت دیجیتال مخالفتهایی دارد؟
رئیس انجمن تجارت الکترونیک در پاسخ گفت: «چون وقتی دارو را بخواهیم به حوزه آنلاین ببریم، قوانین را نمیشود دور زد و از رانتها نمیشود برخوردار شد. برای همین سازمان غذا و دارو با پلتفرمهای آنلاین چالشهای فراوانی دارد.»
شفافیت نباید هزینه اضافه برای پلتفرمها ایجاد کند
شاهمرادی در ادامه به هزینههایی پرداخت که فعالیت شفاف برای کسبوکارهای آنلاین ایجاد میکند. او تاکید کرد: «شفافیت نباید برای پلتفرم هزینه مازاد ایجاد کند. ما بهاندازه کافی هزینههای مختلف داریم.»
به گفته او، با حذف موانع رگولاتوری میتوان شفافیت را بهدرستی اجرا و همزمان هزینههای کسبوکارها را کاهش داد. شاهمرادی معتقد است در چنین شرایطی امکان رشد سریعتر تجارت الکترونیک فراهم خواهد شد و توسعه این بخش میتواند با شتاب بیشتری اتفاق بیفتد.
او در نهایت چشمانداز رشد خردهفروشی آنلاین را چنین ترسیم کرد که در صورت رفع این موانع، شاید بتوان سهم خردهفروشی آنلاین را به ۱۱ تا ۱۲ درصد اقتصاد دیجیتال کشور رساند.
