مدیران حوزه ریتیل‌تک: تجارت الکترونیک ایران کاربر کم ندارد؛ خرید آنلاین هنوز کم‌عمق است

سعید محمدی، رئیس هیأت‌‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک و رئیس‌هیأت مدیره دیجی‌کالا، بازار تجارت الکترونیک ایران را از نظر تعداد کاربران گسترده، اما از نظر تعداد و ارزش خریدهای هر مشتری «کم‌عمق» توصیف کرد.

او در پنل «آینده تجارت الکترونیک در ایران» گفت رشد سالانه ۳۴ درصدی تجارت الکترونیک، در مقایسه با بسیاری از صنایع، رقم قابل‌توجهی است اما سهم خرده‌فروشی آنلاین از کل بازار ایران هم‌چنان با کشورهای پیشرو و برخی کشورهای منطقه فاصله دارد.

رئیس هیأت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک گفت بازار آنلاین ایران از نظر تعداد مشتری کوچک نیست و ضریب نفوذ پلتفرم‌های تجارت الکترونیک در میان جمعیت کشور به سطح قابل‌توجهی رسیده است.

تجارت الکترونیک در ایران کوچک نیست؛ کم‌عمق است. تعداد کاربران زیاد است، اما مشتریان دفعات کمی در سال از پلتفرم‌های آنلاین خرید می‌کنند.

- سعید محمدی، رئیس هیئت مدیره دیجی‌کالا

به‌ گفته او، میانگین خرید مشتریان فعال در همه پلتفرم‌های تجارت الکترونیک ایران احتمالا بین ۸ تا ۱۰ مرتبه در سال است. محمدی در ادامه توضیح داد که برخی گروه‌های کالایی مانند مد و پوشاک نیز هنوز سهم کوچکی در تجارت الکترونیک ایران دارند و ظرفیت توسعه بیشتری برای آن‌ها وجود دارد.

محمدی یکی از دلایل کم‌عمق‌ماندن تجارت الکترونیکی در ایران را محدودبودن سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های داخلی دانست. به‌گفته او، در بسیاری از بازارهای منطقه، سرمایه‌گذاری چندمیلیارددلاری به پلتفرم‌ها امکان داده است زیرساخت فنی خود را توسعه دهند، محصولات جدید عرضه کنند و با بازاریابی گسترده، بازار خرید آنلاین را شکل دهند.

محمدی کاهش قدرت خرید خانوارها را یکی دیگر از عوامل محدودکننده رشد تجارت الکترونیکی دانست. به‌ گفته او، افزایش سهم هزینه‌های ضروری در سبد خانوار، تقاضا برای کالاهایی را کاهش داده که بخش مهمی از فروش آنلاین را تشکیل می‌دهند.

او می‌گوید تجارت الکترونیکی در ایران بیش از همه در فروش کالاهای استانداردشده‌ای مانند تلفن همراه، لوازم الکترونیکی و لوازم خانگی توسعه یافته است؛ کالاهایی که کاربران می‌توانند مشخصات و قیمت آن‌ها را به‌سادگی در پلتفرم‌های مختلف مقایسه کنند.

به‌ گفته رئیس هیئت‌مدیره دیجی‌کالا، بخشی از مصرف خانوارها در این شرایط به‌سمت کالاهای تندمصرف و ضروری حرکت کرده است. این محصولات با وجود تکرار خرید بیشتر، ارزش ریالی کمتری دارند و سهم آن‌ها از ارزش کل تجارت الکترونیکی به‌اندازه کالاهای بادوام نیست.

مسعود شاه‌مرادی، نایب‌رئیس کمیسیون ریتیل‌تک انجمن تجارت الکترونیک و مدیرعامل خانومی، هم کاهش قدرت خرید را بزرگ‌ترین مانع عمومی رشد کسب‌وکارها در ایران دانست. او در کنار این مساله، تغییر سریع مقررات و پیش‌بینی‌ناپذیری محیط کسب‌وکار را مانعی جدی برای تصمیم‌گیری و سرمایه‌گذاری معرفی کرد.

به‌ گفته شاهمرادی، کیفیت اینترنت، دسترسی به فناوری‌های هوش مصنوعی و سایر محدودیت‌های زیرساختی نیز سرعت توسعه تجارت الکترونیکی را کاهش می‌دهند. این در حالی است که در بسیاری از کشورها، پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی به موتور توسعه اقتصاد دیجیتال تبدیل شده‌اند.

مدیرعامل خانوومی گفت اگر تنها یک مانع را انتخاب کند، «عدم قطعیت» مهم‌ترین مشکل فعلی است؛ زیرا در محیطی که آینده مقررات، اقتصاد و زیرساخت قابل پیش‌بینی نیست، پلتفرم‌ها امکان اتخاذ تصمیم‌های بلندمدت را از دست می‌دهند.

امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ نیز تجارت الکترونیکی ایران را بازاری با نفوذ گسترده اما عمق محدود توصیف کرد. او برآورد کرد که ۶۰ تا ۷۰ درصد ایرانیان حداقل یک‌بار از یکی از خدمات این اکوسیستم استفاده کرده‌اند و تعداد کاربران فعال سالانه نیز ممکن است به ۵۰ تا ۶۰ میلیون نفر برسد.

تعداد کاربران تجارت الکترونیکی کم نیست؛ مساله این است که کاربران چه تعداد از خریدهای سالانه خود را از پلتفرم‌ها انجام می‌دهند.

- امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ

مدیرعامل اسنپ‌شاپ حوزه مد و پوشاک را یکی از مهم‌ترین فرصت‌های رشد پلتفرم‌های داخلی دانست و گفت اندازه این بازار در تجارت مبتنی‌بر شبکه‌های اجتماعی، حدود ۶ برابر بازار همان گروه کالایی در پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی است.

وی آزادی بیشتر فروشندگان در تولید و انتشار محتوا را یکی از دلایل این اختلاف عنوان کرد. فروشندگان حاضر در شبکه‌های اجتماعی خارجی با محدودیت‌های محتوایی و برخی الزامات مقرراتی پلتفرم‌های داخلی روبه‌رو نیستند و همین مسئله، برای آن‌ها مزیت رقابتی ایجاد می‌کند.

سمیعی در ادامه گفت پلتفرم‌های داخلی در برابر رشد تجارت در شبکه‌های اجتماعی منفعل نمانده‌اند و در حال توسعه قابلیت‌هایی هستند که تجربه خرید را از جست‌وجوی مستقیم کالا فراتر می‌برد.

در این مدل، کاربر از طریق محتوا، پیشنهادهای شخصی‌سازی‌شده و مشاهده محصولات، کالای مورد نظر خود را کشف می‌کند؛ الگویی که در شبکه‌های اجتماعی نقش مهمی در فروش پوشاک و کالاهای سبک زندگی دارد.

مسعود شاه‌مرادی، مدیرعامل خانومی، گفت موج نخست تجارت الکترونیکی ایران با جذب گسترده کاربران و توسعه بازار همراه بود؛ اما این صنعت اکنون در آستانه موج دومی قرار گرفته که محور آن افزایش تکرار خرید و سهم پلتفرم‌ها از هزینه خانوار است.

به‌ باور او، موج دوم می‌تواند اندازه تجارت الکترونیکی ایران را به‌طور قابل‌ توجهی افزایش دهد؛ اما این اتفاق به برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و بازطراحی تجربه مشتری نیاز دارد.

سعید محمدی، رئیس هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک، در بخش دیگری از این پنل گفت BNPL (الان بخر بعدا پرداخت کن) در کنار بهبود زنجیره تامین، توسعه لجستیک و استفاده از هوش مصنوعی، به رشد فروش پلتفرم‌های آنلاین کمک کرده است.

به‌ گفته او، پلتفرم‌های بزرگ طی یک سال گذشته فرایند تامین و ارسال کالا را بهبود داده‌اند و در مقایسه با دو یا سه سال قبل، خدمات کامل‌تری به کاربران ارائه می‌کنند. استفاده از هوش مصنوعی برای بهبود تجربه کاربری، کاهش هزینه خدمات و افزایش فروش نیز از دیگر عوامل موثر بر رشد بازار بوده است.

به‌ گفته محمدی، محدودیت امکان خرید اعتباری در بازار سنتی باعث شده بخشی از تقاضای اقساطی به پلتفرم‌های آنلاین منتقل شود. امروزه تقریبا در همه پلتفرم‌های بزرگ تجارت الکترونیکی، نوعی خدمت اعتباردهی یا خرید اقساطی در دسترس کاربران قرار دارد.

او استفاده از فناوری برای اعتبارسنجی کاربران را یکی از ظرفیت‌های مهم این حوزه دانست. به‌ اعتقاد محمدی، توسعه اعتبارسنجی دیجیتال و تبدیل خرید اعتباری به رفتاری مستمر می‌تواند بخشی از خلأ نبود کارت‌های اعتباری فراگیر مانند ویزا و مسترکارت در ایران را جبران کند.

امین سمیعی، مدیرعامل اسنپ‌شاپ، BNPL را یکی از تفاوت‌های مهم بازار آنلاین و فروشگاه‌های فیزیکی دانست. به‌ گفته او، ارائه‌دهندگان اعتبار برای حضور در بازار آنلاین می‌توانند خدمات خود را با چند پلتفرم بزرگ یکپارچه کنند و از این مسیر به تعداد زیادی فروشنده و کاربر دسترسی پیدا کنند.

پیش‌بینی سمیعی این است که طی دو یا سه سال آینده، اعتباردهندگان حضور گسترده‌تری در بازار آفلاین پیدا کنند. در چنین شرایطی، بخشی از مزیتی که اکنون پلتفرم‌های آنلاین از محل ارائه اعتبار دارند، کاهش خواهد یافت. بنابراین، او تاکید می‌کند که پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی نباید افزایش فروش ناشی از BNPL را مزیتی همیشگی بدانند و باید هم‌زمان مزیت‌های دیگری در تجربه خرید، تنوع محصول و ارتباط با مشتری ایجاد کنند.

مسعود شاه‌مرادی، مدیرعامل خانومی، افزایش تقاضا برای خرید اقساطی را پیامد کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان دانست. به‌گفته او، فشارهای اقتصادی باعث می‌شود خانوارها برای تامین نیازهای خود بیش از گذشته به پرداخت مدت‌دار روی بیاورند.

از نگاه او، فرصت اصلی BNPL نه فقط افزایش لحظه‌ای فروش، بلکه عمیق‌ترکردن رابطه پلتفرم با مشتری و افزایش سهم آن از کیف پول مصرف‌کننده است. پلتفرم‌هایی که اعتبار را به تکرار خرید و افزایش ارزش طول عمر مشتری تبدیل کنند، در رقابت آینده موقعیت بهتری خواهند داشت.

سعید محمدی، رئیس هیئت‌مدیره دیجی‌کالا، توسعه زیرساخت را مطمئن‌ترین حوزه سرمایه‌گذاری در اقتصاد دیجیتال دانست. او گفت بازار لزوما به تاسیس فروشگاه‌های اینترنتی مشابه بیشتری نیاز ندارد؛ بلکه کسب‌وکارهایی که برای فروشگاه‌ها زیرساخت ایجاد می‌کنند، ظرفیت رشد بیشتری خواهند داشت.

فناوری مالی، لجستیک، فناوری بازاریابی، خدمات ابری، تحلیل داده، ارتباط بازار آنلاین و آفلاین و خدمات محلی ازجمله حوزه‌هایی هستند که به‌گفته محمدی می‌توانند تجربه خرید اینترنتی را تکمیل کنند.

او تاکید کرد افزایش تعداد خرید کاربران در شهرهای مختلف با زیرساخت فعلی امکان‌پذیر نیست. برای این که مشتری ساکن شهری مانند زاهدان بتواند به‌جای چند خرید محدود، سالانه ۲۰ خرید آنلاین انجام دهد، شبکه تامین و تحویل باید بازطراحی شود و خدمات متناسب با نیاز و رفتار کاربران هر منطقه توسعه یابد.

مدیرعامل اسنپ‌شاپ، هم زیرساخت لجستیک و توزیع کالا را یکی از مهم‌ترین حوزه‌های نیازمند سرمایه‌گذاری دانست. به‌ گفته او، ضریب نفوذ خرید آنلاین با افزایش فاصله از تهران کاهش پیدا می‌کند و این مساله دو علت اصلی دارد: زمان طولانی‌تر تحویل و محدودیت تنوع کالا در شهرهای دیگر.

او گفت محصولی که در تهران یک یا دو روزه تحویل داده می‌شود، ممکن است در شهر دیگری هفت روز در مسیر باشد. با این‌ حال، کاهش زمان ارسال به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند؛ زیرا بخش بزرگی از فروشندگان و موجودی کالا نیز در تهران متمرکز شده‌اند.

سمیعی برآورد کرد تهران نزدیک به ۱۵ تا ۲۰ درصد جمعیت و حدود ۳۵ درصد درآمد کشور را در اختیار دارد. به‌ گفته او، همین تمرکز جمعیت و قدرت خرید باعث شده است تامین‌کنندگان، تنوع محصولات و بازه‌های قیمتی گسترده‌تر در تهران متمرکز شوند.