یک رشد ۹ برابری در ۶ سال؛ ارزش بازار فروشگاه‌های اینستاگرامی به ۸۸.۷ همت رسید

در نشستی که روز سه‌شنبه سوم شهریورماه، با حضور خبرنگاران و فعالان حوزه فناوری و اقتصاد دیجیتال برگزار شد، کمیسیون خرده‌فروشی انجمن تجارت الکترونیک ایران از تازه‌ترین گزارش پژوهشی خود درباره «اندازه بازار خرده‌فروشی آنلاین و سهم آن از کل خرده‌فروشی کشور» رونمایی کرد.

اندازه اسمی بازار اینستاگرام از حدود ۰.۹ همت در سال ۱۳۹۷ به ۸۸.۷ همت در سال ۱۴۰۳ رسیده است. بر پایه شاخص قیمت مصرف‌کننده (سال پایه ۱۴۰۳)، حجم حقیقی بازار در این دوره بیش از ۹ برابر شده است. این نشان می‌دهد که صعود بازار صرفاً ناشی از تورم نبوده و رشد واقعی فعالیت‌های تجاری و افزایش خریداران را منعکس می‌کند.

حوادث اجتماعی سال ۱۴۰۱ و محدودیت‌های شدید اینترنتی/فیلترینگ باعث کاهش سرعت رشد تجارت اجتماعی در این بستر شد. اگر روند رشد سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ ادامه می‌یافت، حجم بازار اینستاگرام در سال ۱۴۰۱ می‌توانست از مرز ۶۰ همت بگذرد، اما در عمل روند آن کندتر شد.

بازگشت به رشد در ۱۴۰۲: در سال ۱۴۰۲ با جابه‌جایی شیب نمودار، حجم بازار حقیقی رشد محسوسی کرد و به بیش از ۷۷ همت رسید که نشان‌دهنده بازگشت بخشی از فروشندگان و خریداران پس از شوک سال ۱۴۰۱ است.

تعدیل نرخ رشد در ۱۴۰۳: در سال ۱۴۰۳ گرچه حجم بازار همچنان صعودی بوده و به ۸۸.۷ همت رسید، اما نرخ رشد آن نسبت به سال ۱۴۰۲ کاهش یافته است.

چهار بخش اصلی بازار اینستاگرام شامل مد و پوشاک، خانه و آشپزخانه، هنری و فانتزی و آرایشی و بهداشتی در مجموع ۵۸.۸ همت فروش داشته‌اند که نزدیک به ۶۵.۴ درصد از کل بازار فروشگاه‌های اینستاگرام را تشکیل می‌دهد. حدود دو سوم این بازار در چند گروه اصلی متمرکز است، اما هیچ گروهی به تنهایی سهم غالب را در اختیار ندارد.

نمودار دیگری در این گزارش فروش در اینستاگرام را با پلتفرم‌ها مقایسه می‌کند. همانطور که گفته شد فروشگاه‌های اینستاگرامی که در سال ۱۳۹۷ تنها ۹ همت فروش داشتند و با رشد قابل توجه در سال ۱۴۰۲ توانستند با رقم ۷۷.۲ همت از پلتفرم‌های برخط (۶۷.۸ همت) پیشی بگیرند.

در سال ۱۴۰۳ پلتفرم‌های خرده‌فروشی با رشد حقیقی چشمگیر و ثبت ۸۹.۵ همت فروش، مجددا موفق شدند از فروشگاه‌های اینستاگرامی (۸۸.۷ همت) پیشی گرفته و جایگاه نخست را پس بگیرند.

نکته اما این است که در سال ۱۴۰۳ حجم بازار هر دو بستر تقریبا به یک اندازه رسیده است (مجموعا نزدیک به ۱۷۸ همت) که نشان‌دهنده اهمیت منطبق و پایاپای هر دو روش فروش در ساختار خرده‌فروشی آنلاین کشور است.

جدول دیگر این گزارش تفاوت‌های بنیادی الگوی خرید کاربران در دو بستر تجارت اجتماعی (شبکه‌های اجتماعی نظیر اینستاگرام) و بازارگاه‌ها (پلتفرم‌های خرده‌فروشی برخط) را در سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد:

از یک طرف مد و پوشاک (۲۶.۸ درصد)، خانه و آشپزخانه (۱۵.۴ درصد)، هنری و فانتزی (۱۲.۱ درصد) و آرایشی و بهداشتی (۱۱.۱ درصد) صدرنشینان تجارت اجتماعی هستند. از سوی دیگر موبایل (۲۶.۴ درصد)، کالای دیجیتال (۱۳.۳ درصد) و طلا و زیورآلات (۱۲.۳ درصد) بیش از نیمی از فروش بازارگاه‌ها را تشکیل می‌دهند.

نکته معنادار جدول زیر این است که موبایل رتبه ۱ بازارگاه‌ها (۲۶.۴ درصد) است، اما در تجارت اجتماعی جایگاهی در رتبه‌های بالا ندارد؛ لپ‌تاپ نیز در بازارگاه‌ها ۴.۴ درصد سهم دارد اما در تجارت اجتماعی تنها ۱.۴ درصد است و رتبه یک تجارت اجتماعی (۲۶.۸ درصد) است، اما در بازارگاه‌ها با سهم ۴.۹ درصد به رتبه ۷ تنزل پیدا می‌کند.

با فاصله گرفتن از داده‌های بازار اینستاگرام می‌توان به اطلاعات جامعی از بازار پلتفرم‌ها رسید. داده‌های ارسالی از سوی ۸ شرکت و پلتفرم اصلی کشور (شامل دیجی‌کالا، خانومی، باسلام، بانی‌مد، ترب، تکنولایف، اسنپ‌شاپ، ایمالز و تپسی‌شاپ) در بازه زمانی ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ نشان می‌دهند:

• مجموع فروش اسمی این پلتفرم‌ها از ۲.۴ همت (هزار میلیارد تومان) در سال ۱۳۹۷ به ۲۳.۹ همت در سال ۱۴۰۰، ۵۳.۷ همت در سال ۱۴۰۲ و در نهایت بیش از ۸۹.۵ همت در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
• این اعداد با ورود طلا به بازار آنلاین متفاوت می‌شود. در گزارش‌های بین‌المللی خرده‌فروشی، خرید و فروش طلا و مسکوکات به عنوان خرده‌فروشی رایج در نظر گرفته نمی‌شود. با تفکیک و عدم احتساب طلا، مجموع فروش اسمی پلتفرم‌ها در سال ۱۴۰۳ برابر با ۷۸.۵ همت ثبت شده است.

تحلیل فروش حقیقی پلتفرم‌ها (به قیمت‌های ثابت سال ۱۴۰۳) روندی متفاوت و مهم را نشان می‌دهد:

• افت تاریخی در سال ۱۴۰۱: با وجود افزایش فروش اسمی، نرخ رشد فروش حقیقی پلتفرم‌ها در سال ۱۴۰۱ (هم‌زمان با اعتراضات) منفی شد و فروش حقیقی از ۵۹.۷ همت در سال ۱۴۰۰ به ۵۷.۲ همت (با طلا) و ۵۵.۷ همت (بدون طلا) در سال ۱۴۰۱ کاهش یافت.
• علت اصلی رشد منفی ۱۴۰۱:پایان محدودیت‌های رسمی کرونا: بازگشت خریداران به عادات قدیمی خرید حضوری (این روند افت در گزارش‌های بین‌المللی نیز دیده می‌شود؛ به عنوان مثال رشد حقیقی اقتصاد دیجیتال در اروپا در سال ۲۰۲۲ معادل ۶ درصد کاهش یافت).محدودیت‌ها و قطعی اینترنت: ایجاد اختلال گسترده در دسترسی کاربران به بسترهای آنلاین.
• رشد مجدد در ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳: در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ بازار آنلاین توانست روند افت را جبران کند. رشد حقیقی بدون طلا در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب به ۱۴ درصد و ۲۳ درصد رسید.
• نقش منجی‌گونه خرید اعتباری: یکی از عوامل اصلی بازگشت به روند رشد و بازپیرایی قدرت خرید مردم، ظهور و گسترش پرداخت اعتباری (الان بخر، بعداً پرداخت کن) بوده است که فشار افزایش قیمت‌ها را تا حدی برای مصرف‌کنندگان جبران کرده است.

بررسی نسبت فروش آنلاین به کل حجم خرده‌فروشی کشور نشان‌دهنده تعمیق نفوذ اقتصاد دیجیتال در جامعه بود:

• سهم با احتساب طلا: از ۱.۷ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۴.۸ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
• سهم بدون احتساب طلا: از ۲.۳ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۵.۶ درصد در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است.
• تحلیل روند سهم بازار: سهم خرده‌فروشی آنلاین پس از یک دوره ثبات در فاصله سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱ (در محدوده ۴ درصد)، در دو سال اخیر با سرعت بیشتری مسیر صعودی را طی کرده و به رکورد ۵.۶ درصد رسیده است.

• رشد سهم بازار: سهم خرده‌فروشی آنلاین (بدون طلا) از ۲.۳ درصد در سال ۱۳۹۷ به ۵.۶ درصد در سال ۱۴۰۳ افزایش یافته است.
• سهم با احتساب طلا: این نسبت با احتساب طلا از ۱.۷ درصد در ۱۳۹۷ به ۴.۸ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است.
• ثبات نسبی در ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱: سهم بازار در این دو سال روی ۴ درصد تثبیت شده بود و از ۱۴۰۲ مجدداً اوج گرفت.

در ادامه انتشار گزارش جامع کمیسیون خرده‌فروشی انجمن تجارت الکترونیک ایران، بخش جدیدی از داده‌ها به بررسی «توزیع استانی فروش و میزان سرانه خرید مردم در استان‌های مختلف» در سال ۱۴۰۳ پرداخته است.

بر اساس نقشه‌های توزیع استانی، استان تهران همچنان اصلی‌ترین مرکز کل خرده‌فروشی آنلاین در کشور است چرا که حدود ۴۷.۷ درصد (نزدیک به نصف) از کل فروش پلتفرم‌های اینترنتی کشور در استان تهران رخ داده است. نکته اما این است که بررسی داده‌ها نشان می‌دهد با وجود سهم بالای تهران، میزان تمرکز فروش در پایتخت نسبت به سال‌های گذشته تا حدی کاهش یافته و روندی به سوی «تمرکززدایی» آغاز شده است.

استان‌های پیشرو پس از تهران شامل استان‌های البرز (۵.۱۰٪)، اصفهان (۴.۹۳٪) و خراسان رضوی (۴.۴۵٪) می‌شوند. می‌توان گفت استان‌های دارای جمعیت بیشتر و سطح درآمد بالاتر، حجم بیشتری از خریدهای آنلاین را به خود اختصاص داده‌اند.

نمودار «میزان سرانه خرید اسمی» (حاصل تقسیم فروش کل هر استان به جمعیت آن) تفاوت‌های چشمگیری را میان استان‌ها برمی‌شمارد:

• به طور متوسط، هر فرد در استان تهران سالانه حدود ۲.۹۰ میلیون تومان از پلتفرم‌های عضو انجمن خرید کرده است.
• رتبه‌های دوم و سوم سرانه: استان‌های البرز با سرانه ۱.۴۸ میلیون تومان و گیلان با سرانه ۱.۰۳ میلیون تومان در رتبه‌های بعدی قرار دارند.
• استان سیستان و بلوچستان با سرانه ۰.۲۸ میلیون تومان (۲۸۰ هزار تومان) پایین‌ترین سرانه خرید آنلاین را در کشور به ثبت رسانده است. استان‌های خراسان شمالی (۰.۳۸) و کردستان (۰.۴۰) نیز در رتبه‌های پایانی سرانه جای گرفته‌اند.

نکته مهم اینکه سهم کل خرید استان تهران اگرچه حدود ۹ برابر استان البرز است، اما به دلیل جمعیت بالای تهران، سرانه خرید هر فرد تهرانی تنها ۲ برابر یک فرد ساکن البرز بوده است. این نکته نشان می‌دهد حجم عظیم فروش تهران تا حد زیادی متاثر از جمعیت بالای این استان بوده.

وقتی فقط ذره‌بین را روی خانواده‌های تهرانی بگیریم، خانوارهای تهرانی بیش از ۵ درصد از کل سهم هزینه‌کرد خود را به خرید از پلتفرم‌های خرده‌فروشی آنلاین اختصاص داده‌اند و در جایگاه نخست کشور قرار دارند.