قطع اینترنت، قطع مشارکت اجتماعی است؛ از سلامت روان تا اقتصاد دیجیتال زیر فشار اختلال
علی راغب، جامعهشناس، معتقد است اینترنت فراتر از یک ابزار و در واقع یک زیرساخت مدنی است: «امروز اینترنت به یکی از زیرساختهای اصلی حیات اجتماعی تبدیل شده و اختلال یا قطع آن، تنها یک مساله فنی نیست، بلکه پیامدهای گسترده اجتماعی، سیاسی و اقتصادی به دنبال دارد.»
با گسترش فناوری، اینترنت از یک ابزار به یک زیرساخت ضروری تبدیل شده است؛ درست مانند آب، برق یا گاز که نبود آنها زندگی اجتماعی را مختل میکند. به همین دلیل، اختلال در اینترنت را نباید صرفا یک مساله فناورانه دانست، بلکه این موضوع مستقیما بر حیات اجتماعی اثر میگذارد.- علی راغب، جامعهشناس
این جامعهشناس با اشاره به مفهوم «نابرابری ارتباطی» گفت: «برخلاف تصور رایج، قطع اینترنت برای همه شهروندان پیامد یکسانی ندارد. گروههایی که از منابع مالی و امکانات بیشتری برخوردارند، معمولا از طریق ابزارهای جایگزین یا شبکههای اختصاصی همچنان امکان دسترسی دارند، اما سازمانهای مردمنهاد، گروههای محلی، فعالان اجتماعی و اقشار کمبرخوردار بیشترین آسیب را از اختلال اینترنت متحمل میشوند.»
به گفته او، اینترنت طی سالهای گذشته هزینه شکلگیری فعالیتهای جمعی را بهشدت کاهش داده و امکان سازماندهی و مشارکت اجتماعی را برای گروههای کوچک فراهم کرده است. به همین دلیل است که راغب اعتقاد دارد قطع این زیرساخت، دوباره هزینه مشارکت را افزایش میدهد و در نهایت به تضعیف جامعه مدنی منجر میشود.
این جامعهشناس با اشاره به مفهوم «دموکراسی دیجیتال» توضیح داد که بسیاری از کشورها از اینترنت برای مشارکت مستمر شهروندان در تصمیمگیریهای عمومی، بودجهبندی مشارکتی و سیاستگذاری استفاده میکنند، اما محدودیت اینترنت میتواند این امکان را از جامعه سلب کند.
تصور اولیه درباره اینترنت این بود که مرزهای محدودکننده را از میان برمیدارد و آزادی بیشتری ایجاد میکند، اما در سالهای اخیر ابزارهای کنترل، نظارت و محدودسازی نیز وارد فضای دیجیتال شدهاند. فیلترینگ، محدودیتهای دسترسی، تبعیض در ارائه خدمات ارتباطی، نظارت گسترده بر دادهها و استفاده از اطلاعات کاربران برای کنترل فضای عمومی، از مصادیق اقتدارگرایی دیجیتال هستند.- علی راغب، جامعهشناس
او در پایان گفت: «همانگونه که قطع آب یا برق زندگی روزمره را مختل میکند، قطع اینترنت نیز میتواند به تضعیف جامعه مدنی منجر شود چراکه امروز اینترنت بخشی از زیرساخت حیات جامعه مدنی است و حذف یا اختلال آن، هزینه ارتباطات اجتماعی را افزایش میدهد.»
قطع اینترنت آخرین راه نجات را سد میکند
زهرا مرادی، مدیر اجرایی سامانه پیشگیری از خودکشی «طعم گیلاس»، از تجربه این سامانه در دوران محدودیت اینترنت گفت و توضیح داد که تمام فرایند فعالیت این سامانه، از دریافت پیام افراد در معرض خودکشی تا ارتباط داوطلبان و تیمهای پشتیبانی، بر بستر اینترنت انجام میشود.
اینترنت برای برخی شهروندان صرفا یک ابزار ارتباطی نیست، آخرین نقطه اتصال آنها به زندگی است
او با اشاره به آمارهای جهانی خودکشی گفت: «سالانه بیش از ۷۲۰ هزار نفر در جهان بر اثر خودکشی جان خود را از دست میدهند؛ یعنی بهطور متوسط هر ۴۳ ثانیه یک نفر. در مقابل، تعداد اقدام به خودکشی حدود ۲۰ برابر بیشتر است و هر دو ثانیه یک نفر در جهان اقدام به خودکشی میکند.»
به گفته مرادی، این آمارها بر اساس گزارشهای رسمی کشورها تهیه شده و برخی کشورها، از جمله ایران، آمار دقیق یا کاملی در این زمینه ارائه نمیکنند.
سامانه «طعم گیلاس» بستری نوشتاری برای گفتوگوی آنلاین با افرادی است که افکار خودکشی دارند. کاربران میتوانند بهصورت کاملا ناشناس، فقط با یک تلفن همراه و از طریق اینترنت، وارد سامانه شوند و با داوطلبان آموزشدیده گفتوگو کنند؛ داوطلبانی که پس از طی مراحل مصاحبه، آموزشهای تخصصی، آزمونهای نظری و عملی و با پشتیبانی مستمر سوپروایزرها، به کاربران خدمات ارائه میکنند.- زهرا مرادی، مدیر اجرایی سامانه «طعم گیلاس»
مدیر اجرایی طعم گیلاس تاکید کرد که تمام فرآیند فعالیت این سامانه، از ورود کاربران و گفتوگوها تا آموزش، پشتیبانی و حضور داوطلبان، کاملا وابسته به اینترنت است و اختلال در این زیرساخت، کل چرخه خدمات را متوقف میکند.
مرادی درباره عملکرد این سامانه گفت: «از ابتدای دیماه ۱۴۰۳ تا ۱۵ خرداد ۱۴۰۴، روزانه بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ پیام در سامانه ثبت میشد و بهطور میانگین هر روز حدود ۷۰۰ نفر برای دریافت کمک به «طعم گیلاس» مراجعه میکردند. اما همزمان با اختلال و قطع اینترنت در دوره جنگ، تعداد پیامهای دریافتی به شکل محسوسی کاهش یافت.»
۷۸ درصد پیامدهندگان کمتر از ۲۵ سال سن دارند و ۹۸ درصد آنها هنگام مراجعه، افکار خودکشی، برنامهریزی برای خودکشی یا سابقه اقدام به خودکشی داشتهاند.- پژوهش داخلی سامانه «طعم گیلاس»
به گفته مرادی، اختلال اینترنت تنها مراجعهکنندگان را تحت تاثیر قرار نداد و فعالیت داوطلبان نیز به شدت کاهش پیدا کرد. آمارهای سامانه نشان میدهد تعداد شیفتهای رزرو شده توسط داوطلبان از ۶ هزار و ۲۲۴ شیفت در بازه دی ۱۴۰۳ تا خرداد ۱۴۰۴، در دوره مشابه پس از اختلالات اینترنت به حدود ۲ هزار شیفت کاهش یافته است.
او همچنین به کاهش شدید جذب نیروهای داوطلب اشاره کرد: «در فاصله دی ۱۴۰۳ تا خرداد ۱۴۰۴، تعداد ۱۲۶ داوطلب جدید به سامانه پیوستند، اما این رقم در دوره مشابه سال بعد به تنها ۳۷ نفر رسید؛ موضوعی که آثار آن حتی پس از بازگشت اینترنت نیز ادامه خواهد داشت، زیرا سازمانهای مردمنهاد برای حفظ پویایی خود به ورود مستمر نیروهای داوطلب نیاز دارند.»
سامانه «طعم گیلاس» نقطه تلاقی فناوری، دانش روانشناسی، مسئولیت اجتماعی و همدلی شهروندان است و با قطع اینترنت، ساختاری که طی سالها شکل گرفته، بهسادگی از هم میپاشد.- زهرا مرادی، مدیر اجرایی سامانه «طعم گیلاس»
او گفتههایش را اینطور جمعبندی کرد: «اگر برای برخی تصمیمگیران اینترنت تنها یک دکمه برای قطع و وصل کردن باشد، برای بسیاری از شهروندان آخرین راه ارتباط با زندگی است.»
اینترنت ایران؛ همواره در انتهای جدول کیفیت
زهرا علیپور، دبیر کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک، با استناد به گزارشهای دورهای این انجمن درباره کیفیت اینترنت گفت ایران طی ۶ گزارش متوالی، همواره در میان بدترین کشورهای جهان از نظر اختلال، محدودیت و سرعت اینترنت قرار داشته است.
او توضیح داد که این گزارشها با سنجش کیفیت اینترنت در ۱۰۰ کشور نخست از نظر تولید ناخالص داخلی تهیه میشوند و نشان میدهند ایران در شاخصهای مختلف معمولا رتبههای ۹۷ تا ۹۹ را کسب کرده است.
با وجود این که چین هم اینترنت را محدود میکند، اما از نظر سرعت در میانه جدول قرار دارد. این موضوع نشان میدهد شیوه اجرای فیلترینگ در ایران به گونهای است که علاوه بر محدودیت، کیفیت و سرعت اینترنت را نیز بهشدت کاهش میدهد.- زهرا علیپور، دبیر کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک
دبیر کمیسیون اینترنت انجمن تجارت الکترونیک همچنین به پدیدهای اشاره کرد که در گزارشهای انجمن بهطور مستمر مشاهده شده است: «پس از هر دوره قطعی اینترنت، کیفیت شبکه هرگز به وضعیت قبل بازنمیگردد و کاربران هر بار اینترنتی ضعیفتر از گذشته را تجربه میکنند.»
علیپور با اشاره به روایتهایی از کاربران گفت قطع اینترنت تنها به معنای از دست رفتن دسترسی به شبکههای اجتماعی نیست، بلکه میتواند شبکه اعتماد یک فروشنده خرد، منابع آموزشی یک دانشآموز یا حتی امکان بیان دیدگاههای اجتماعی و سیاسی شهروندان را نیز از بین ببرد.
