با به بلوغ رسیدن تولید موسیقی با هوش مصنوعی در ایران، شاهد ظهور آثار جدیدتر و باکیفیتتری هستیم. آثاری که یک درصد هم شک نمیکنید یک کامپیوتر برای آن کد زده و نتهایش را کنار هم گذاشته است.
رحیم یگانه در شیراز یکی از همین هنرمندان است. از اولین چهرههایی که بازسازی آهنگهای قدیمی را با کامپیوتر شروع کرد. او به زومیت میگوید که زمستان ۱۴۰۳ کاملا اتفاقی با یک وبسایت آشنا شد که فقط با ورودی متن، خروجی موسیقی میداد: «چند ماهی صرفا برای سرگرمی با آن کار میکردم تا بعد با Suno آشنا شد.» در حال حاضر اکثر افرادی که در ایران با هوش مصنوعی موسیقی میسازند، از Suno استفاده میکنند.
تولید موسیقی بدون سررشتهای از آهنگسازی؟
رحیم متولد سال ۱۳۷۹ در بندرعباس است و اگرچه تا ۲۰ سالگی در بندر زندگی کرده اما بعد از آن برای ادامه تحصیل به شیراز آمده است. جالب این که رحیم هیچ سازی نمیزند و حتی در حد ابتدایی هم سررشتهای در موسیقی ندارد. رشته لیسانسش هم ارتباط تصویری است. با این حال، امروز ۳۲ هزار شنونده ماهانه در اسپاتیفای دارد و پرشنوندهترین آهنگش، (آهنگ فصل بهار، بازخوانی آهنگ ناصر عبداللهی به همین نام) بیشتر از ۳۲۰هزار بار پخش شده است.
رحیم هیچ سازی نمیزند و حتی در حد ابتدایی هم سررشتهای در موسیقی ندارد با این حال امروز ۳۲ هزار شنونده ماهانه در اسپاتیفای دارد
بعد از این تکآهنگ موفق، او آلبومش را منتشر کرد. تا امروز مثل بیشتر پروژههای موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی در ایران، به دنبال بازآفرینی شعر یا کاور یک آهنگ بوده و به سمت آثار نوستالژیک و فولکلور رفته است. «زنجیر» آلبومی مبتنی بر بازخوانی دوبیتیهای باباطاهر بود که با همان میزان استقبال از «بهار» روبهرو شد.
انگیزهام کنجکاوی بود
او درباره انتخابهایش میگوید: «معمولا آهنگها را خیلی اتفاقی انتخاب میکنم. گاهی آهنگی به گوشم میخورد که یادم میآید همیشه دوستش داشتم یا پلیلیستهای قدیمی را زیر و رو میکنم تا چیزی که میخواهم پیدا کنم. برای آلبوم ولی هدفمندتر جلو رفتم، بین شاعرها گشتم و دیدم با باباطاهر میتوانم کارهای جالبتری انجام بدهم و فضای متفاوتتری بسازم.»
دوست دارم ترانههایی را که همیشه دوست داشتم، در سبکهایی که به آنها علاقه دارم بشنوم
او درباره بازتنظیم آهنگها با هوش مصنوعی میگوید: «به نظرم یکی از دلایل گرایش به آثار قدیمی این است که مخاطب عام معمولا دنبال چیزی میگردد که برایش آشنا باشد و این راحتترین راه دیده شدن است. از طرف دیگر، چند سال است که موج نوستالژی و رترو در کل دنیا پررنگ شده و طبیعی است که بر موسیقی ایران هم اثر بگذارد.»
او میگوید که انگیزه خودش هم برای غرق شدن در موسیقیهای تولیدشده با AI اول کنجکاوی بوده است: «این که ببینم ترانههایی که همیشه دوست داشتم، اگر در سبکهایی که به آنها علاقه دارم یا حتی سبکهایی کاملا دور از فضای اصلیشان اجرا بشوند، چه نتیجهای میدهند.»
حالا به جز رحیم، Bleumea، نوا (پروژه مشترک مهراد هیدن و فربد مهر)، آندم، ربات۲۹ و هنرمندان حوزه موسیقی هوش مصنوعی هر روز مخاطبان جدیدی جذب میکنند.
اما بعضی از همین پروژهها به دلایل ساده مثل اعرابگذاری کلمات موفق نمیشوند یا نمیتوانند موجی با آثار خود درست کنند. رحیم میگوید: «برای این که تلفظ کلمات کمترین خطا را داشته باشه، من تقریبا برای همهی کلمهها اعرابگذاری میکنم، کلمات را تکهتکه میکنم، بینشان ویرگول یا خطفاصله میگذارم و بعضی مواقع حتی مجبورم انگلیسی بنویسم.»
قانون اسپاتیفای: شنونده باید بداند صدا با الگوریتم ساخته شده است
تولید موسیقی با هوش مصنوعی دیگر در همه دنیا پذیرفته شده. اسپاتیفای هم سال گذشته اعلام کرد تصمیم ندارد موسیقی تولیدشده با هوش مصنوعی را حذف کند. راه اصلی این است که تولیدکنندهها کار خود را با برچسب درست منتشر کنند تا شنونده بداند صدا با الگوریتم ساخته شده.
در کنار این رویکرد، اسپاتیفای برنامه سختگیرانهای برای حذف آثار کمکیفیت و محتوای تکراری اجرا میکند، چون حجم زیادی از فایلهای تولید ماشین وارد پلتفرم شده که ارزش هنری ندارند و فضای کاتالوگ را شلوغ میکنند.
آیا موسیقی تولید هوش مصنوعی همانقدر جذاب است؟
امیر بهاری، روزنامهنگار حوزه موسیقی و نویسنده کتاب «خواب فرهاد در بیداری (نقد و نظری در زندگی و ترانههای فرهاد مهراد)» درباره آثاری که با هوش مصنوعی تولید میشود نظرات خواندنی دارد.
او میگوید: «ما در فضای موسیقی الکترونیک به نقطهای رسیدهایم که در برخی فستیوالها هنرمندان بهجای نوشتن نت، مستقیما کد مینویسند. یعنی همان کد، دیکد و به موسیقی تبدیل میشود. حتی نتنویسی هم انجام نمیدهند؛ همهچیز با صفر و یک و مستقیما در کامپیوتر اتفاق میافتد.»
اما آیا موسیقی تولید هوش مصنوعی میتواند همان جذابیت آثار قدیمی را داشته باشد؟
بهاری درباره زمانی که موسیقی الکترونیک به وجود آمد روایت میکند تا تجربه مشابهی را مثال بزند و به زومیت میگوید: «وقتی موسیقی الکترونیک بهوجود آمد، برای همه عجیب بود که کسی پشت لپتاپ بایستد و تصور شود در حال اجرای موسیقی است. اما در نهایت این فرم صاحب زیباییشناسی ویژه خود شد، جهان مستقل خودش را پیدا کرد و امروز فستیوالهای جدی و معتبری دارد. حتی میدانید که پویاترین بخش موسیقی ایران در سطح بینالملل، همین موسیقی الکترونیک است.»
فستیوال ایرانی و حضور دستیار تام یورک در تهران
او تعریف میکند که در سال ۱۳۹۶ در ایران حتی میزبان یکی از هنرمندان بزرگ موسیقی الکترونیک بودهایم: «تام یورک برای پروژههای سولوی خود یک ویژوال آرتیست به نام «طریق بری»(Tarik Barri) دارد. این آقای بری با سه، چهار هنرمند بزرگ همکاری میکند؛ تام یورک یکی از آنها و یکی دیگر عطا ابتکار است. بری، ویژوال آرتیست عطا ابتکار، یعنی هنرمندی که با تام یورک هم کار میکند به ایران آمد. همه اینها یعنی موسیقی الکترونیک ایران در جهان جایگاه بالایی پیدا کرده، با این که شاید ۹۰ درصد تولیداتش هم در سطح بالا نیست ولی هنرمندان ایرانی مدام در حال تولید و فعالیتاند.»
از نظر او دلیل مشخص است: «برای کار در موسیقی الکترونیک، اگر موسیقی بلد باشید، میتوانید در خانه بنشینید و کار تولید کنید. نه به دولت نیاز دارید، نه به نوازنده و حتی نه به استودیو و یکی از دلایلی که چنین جایگاهی در دنیا پیدا کرده همین استقلال از زیرساختهای معمول موسیقی است.»
موسیقی هوش مصنوعی درگیر محدودیتهای رایج ایران نمیشود
به عقیده بهاری درباره هوش مصنوعی هم شرایط مشابهی در ایران وجود دارد: «موسیقی همیشه در ایران درگیر محدودیتها بوده است. موسیقی پاپ تهیهکننده دارند اما در موسیقی مستقل و آلترناتیومثل جز، فانک، بلوز، فیوژن، پاپ آلترناتیو و راک، فقط کسانی میتوانند به استودیو بروند و ترک یا آلبوم ضبط کنند که توان مالی داشته باشند. کاری که تا سال پیش تولید هر یک قطعه آن تا حدود ۲۰۰ میلیون تومان هزینه میبرد.» به همین دلیل هم فضا میتواند بهگونهای پیش برود که هوش مصنوعی امکان تولید کمهزینه را پیدا کند.
هوش مصنوعی تولید موسیقی را دموکراتیکتر میکند
از سوی دیگر جنبه مثبت دیگر آهنگسازی با موش مصنوعی این است که این ابزار باعث دموکراتیکتر شدن تولید موسیقی برای همه میشود:
حداقل درباره کشوری مثل ایران بخش زیادی از تولیدات سینمایی، انیمیشن و رسانههای بصری در ایران دولتی و وابسته به مجوزهاست و به دلیل هزینه بالای تولید، معمولا حضور دولت الزامی است میتوانیم بگویم هوش مصنوعی چنین فایدهای هم دارد. AI میتواند ابزاری باشد که به فرد اجازه میدهد خلاقیت خود را بدون موانع سنتی اجرا کند و دیده شود.- امیر بهاری، روزنامهنگار موسیقی
در موسیقی هوش مصنوعی از چه کسی تشکر کنیم؟
وقتی قطعهای با AI ساخته میشود مولف واقعی آن کیست؟ این نویسنده و روزنامهنگار میگوید: «اکنون در جهانی زندگی میکنیم که صاحب ایده بهویژه در حوزه هنرهای تجسمی عملا هنرمند اثر است. در موسیقی این روند حتی قدیمیتر است. زمانی جان کیج یازده رادیو را روی صحنه گذاشت و گفت که موسیقی او ترکیب این یازده موج است. امروز ایده است که مرکزیت دارد. اگر به تاریخ موسیقی نگاه کنیم، همین جابهجایی اهمیت را میبینیم.»
صاحب ایده بهویژه در حوزه هنرهای تجسمی هنرمند اثر محسوب میشود
او ادامه میدهد: «شما از فرم سمفونی ۴۰دقیقهای میرسید به چهار آکوردی که در موسیقی راکاندرول دهه ۵۰ و ۶۰، یک گروه با آن آهنگی سهدقیقهای میساخت. بتهوون با یک موتیف خوب میتوانست ۴۰ دقیقه سمفونی بسازد و آن را بسط دهد و لایهلایه بنویسد. اما در فضای پاپکالچر، ایده اغلب فراتر از میزان پیچیدگی موسیقایی قرار گرفته است.»
بهاری میگوید در فضای هوش مصنوعی، ایده میتواند در تعامل با سیستم شکل بگیرد: «تو طرحی مینویسی، سیستم برای همان طرح ملودی میسازد و بعد در پاسخ به درخواست تو میگوید که آیا میتوان عبارت دقیقتری جایگزین کرد یا نه. در چنین شرایطی، یک فرد خوشفکر با حداقل مداخله مستقیم در روند فنی اثر هنری تولید میکند.»
هوش مصنوعی جهان جدیدی خلق خواهد کرد؟
همانطور که موسیقی الکترونیک توانست جهان صوتی تازهای ایجاد کند، آیا هوش مصنوعی هم میتواند سبک مستقل خود را شکل بدهد؟ امیر بهاری پاسخ میدهد:
«موسیقی الکترونیک از ابتدا یک پدیده صوتی بود. برای مثال، تفاوت پیانو با کیبورد در این بود که کیبورد باید به برق وصل میشد تا صدا تولید کند، در حالی که پیانو به این نیاز نداشت. مخاطب با صدایی جدید و متفاوت روبهرو میشد که تجربهای نوین ارائه میکرد و این روند رادیکالتر شد تا جایی که امروز کامپیوتر مستقیما موسیقی میسازد. در مقابل، هوش مصنوعی در حال حاضر با فرم متفاوتی از خلق اثر کار میکند، اما با صدای کاملا جدید مواجه نیستیم؛ هوش مصنوعی از سمپلهایی استفاده میکند که در اینترنت در دسترس همه است، مثل سمپلهای زهی، گیتار یا پیانو. قدرت هوش مصنوعی به هنرمند این امکان را میدهد که از این منابع بیشترین بهره را ببرد و در عین حال، احتمالا زیباییشناسی تازهای به وجود بیاورد.»
امکان دارد با ژانری نو مواجه شویم
با توجه به تحولات بنیادین در مفاهیم و نگرشها به زیباییشناسی این زیباییشناسی ممکن است به حدی توسعه پیدا کند که بهعنوان یک ژانر جدید شناخته شود. بنابراین، امکان دارد با ژانری نو مواجه شویم که بازتعریفی از مفهوم ژانر در موسیقی ارائه دهد و AI نقش محوری در شکلگیری آن داشته باشد.- امیر بهاری
هوش مصنوعی سهچهارم پرده چه میفهمد؟
با همه این خدماتی که هوش مصنوعی میتواند در تولید موسیقی داشته باشد، وقتی به موسیقی ایرانی میرسد از سرعت رشد آن کم میشود. در ساخت موسیقی ایرانی فضای هوش مصنوعی در حوزه زبانها و فرهنگهایی که در فضای وب فراگیر نیستند، چندان قوی نیست و حداقل در مورد زبان فارسی هنوز محدودیت دارد: مثل همان مشکل تولیدکنندهها با موضوع اعرابگذاری کلمات.
از طرف دیگر هوش مصنوعی توانایی بداههپردازی و بازآفرینی زبان موسیقایی موسیقی اتنیک را ندارد. AI از پس فهم ربعپرده، مقامات سنتی یا موسیقی فولک جنوب و خراسان برمیآید؟
بهاری اینطور میگوید: «اگر بخواهی با هوش مصنوعی موسیقی بوشهری یا بندری تولید کنی، برای رسیدن به نتیجه مناسب باید ساعتها داده به آن بدهی؛ مثلاً حدود ۶۰ ساعت اجرای نی جفتی قنبر راستگو را به سیستم بدهی و بعد پرامپت بدهی که چنین ملودیای میخواهم. اگر تنها بگویی «ملودی بیتلز را با سهتار اجرا کن»، هوش مصنوعی قادر به انجام آن نخواهد بود.» او در توضیح این موضوع میگوید:
دلیلش این است که اندوخته سیستم از سهتار در مقایسه با پیانو کلاسیک یا مدرن، محدود است. همچنین لهجه موسیقایی، سبک آوازخوانی و گویشهای محلی در دادههایش موجود نیست، بنابراین نمیتواند آن اصالت و ویژگیهای بومی را بازآفرینی کند.- امیر بهاری، روزنامهنگار موسیقی
خطرهای هوش مصنوعی برای موسیقی: حذف خلاقیت و حذف زنان
با همه این تعاریف، تولید موسیقی با هوش مصنوعی دو خطر دارد. با حذف فیزیکی هنرمند از فرایند خلق و زنجیره وسیعی از عوامل پشت صحنه، خواننده بی آن که حتی یکبار پشت میکروفون ایستاده یا یک اجرای زنده را تجربه کرده باشد، میتواند با هوش مصنوعی آلبومهای خود را روانه بازار کند. آن هم آلبومهایی که تنها یک کپی فرمولیزهشده از تجربههای قبلی اوست.
اتفاقی مثل پرونده ویکند که یکی از اولین پروندههای حقوقی مربوط به AI بود. شخصی یک صفحه اسپاتیفای راهاندازی و موزیکی منتشر کرد که بدون این که ملودی ویکند را سرقت کرده باشد، سبک و صدای ویکند را تقلید میکرد و این ماجرا به یک پرونده حقوقی پیچیده تبدیل شد.
خواننده با AI میتواند آلبومهای خود را روانه بازار کند. آن هم آلبومهایی که تنها یک کپی فرمولیزهشده از تجربههای قبلی اوست
زنگ خطر دیگر هم این است که به دلیل محدودیتهایی که هنرمندان زن دارند، هوش مصنوعی میتواند جای صدای زنانی که بهسختی و با دور زدن محدودیتها فعالیت دارند برای خلق موسیقی بگیرد. مثل یکی از کاراکترهای هوش مصنوعی نسبتا محبوب این روزها به نام نوا که در اسپاتیفای با آهنگ «حمومی» به بیشتر از دو میلیون بار پخش در اسپاتیفای رسیده است.
بهاری درباره این خطر میگوید: «این واقعا غمانگیز و ترسناک است، اما احتمال وقوعش وجود دارد. همین وضعیت میتواند راه را برای استفاده گستردهتر هوش مصنوعی در موقعیتهایی که پیشتر محدودیت وجود داشت باز کند. با توجه به این که این روزها ویژوال و طراحی صحنه در اجراهای پاپ اهمیت زیادی پیدا کرده، کاملا ممکن است یک تیم خلاق سراغ ساخت یک شخصیت زن مصنوعی برود؛ شخصیتی که عادتهای بصری محافظهکارانه دارد و حساسیت ایجاد نمیکند.»
او معتقد است که «چنین چیزی میتواند باعث شود که در کنسرتها بهجای زنان یک مازدای بصری محافظهکارانهای هم درست کنند بدون آن که واکنشی برانگیزد یا کسی جلویش را بگیرد.»
