ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در گزارش دوساله عملکرد خود به مردم، بخش قابل توجهی از صحبتهایش را به اینترنت اختصاص داد؛ دو سالی که به گفته او، شرایط جنگی، حوادث امنیتی، چندین مقطع قطعی اینترنت و مناقشه بر سر فیلترینگ باعث شد وزارت ارتباطات بهجای تمرکز کامل بر برنامههای توسعهای، بخش مهمی از توان خود را صرف حفظ ارتباطات و بازگرداندن دسترسی مردم به اینترنت کند.
او میگوید وزارت ارتباطات فعالیت خود را با هدف دیگری آغاز کرده بود، اما شرایط کشور باعث شد «اصل دسترسی به اینترنت» به یکی از مهمترین مسائل این وزارتخانه تبدیل شود. وزیر مدعی است که که دولت چهاردهم، برخلاف فشارها برای افزایش محدودیتها، مسیر گشایش را دنبال کرده و معتقد است ارائه اینترنت باکیفیت بدون حل مساله فیلترینگ و استفاده گسترده از فیلترشکنها ممکن نیست.
جنگ و شرایط ویژهای که برنامههای وزارت ارتباطات را تغییر داد
وزیر ارتباطات در ابتدای گزارش خود شرایط دو سال گذشته را یکی از دلایل محقق نشدن تمام برنامههای وزارتخانه عنوان کرد. به گفته او، جنگ ۱۲ روزه، جنگ ۴۰ روزه و حوادث دیماه باعث شد کشور در بخش قابل توجهی از این دوره درگیر شرایط جنگی باشد.
هاشمی در توضیح ابعاد تاثیر جنگ بر زیرساخت ارتباطی کشور گفت ۵۰۰ سایت ارتباطی در جریان جنگ اخیر مورد اصابت قرار گرفته و آسیب دیدهاند. او معتقد است در چنین شرایطی، بهویژه وقتی منابع نیز محدودتر میشود، حفظ ارتباط مردم با یکدیگر و تداوم خدمات مبتنی بر شبکه ارتباطی کشور خود به یک مأموریت مهم تبدیل میشود.
در همین دوره، اینترنت کشور نیز در چند مقطع قطع شد. وزیر ارتباطات همچنین توضیح داد که این قطعیها با تصمیم مراجع ذیصلاح امنیتی کشور با توجه به شرایط جنگی و امنیتی گرفته شدهاند.
اینترنت یک حق عمومی است
وزیر ارتباطات در بخشی از صحبتهایش به اختلاف دیدگاهها درباره ضرورت دسترسی عمومی به اینترنت اشاره و تصریح کرد:
اینترنت یک حق عمومی است اما عدهای قائل به این موضوع نیستند و معتقدند اینترنت نیاز همه مردم نیست. حتما این گزاره دقیق و درست نیست و مبنای علمی و اجتماعی ندارد؛ اما یک عدهای به آن باور دارند و همین موضوع کار ما را در این عرصه سخت میکند.- ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات
هاشمی میگوید وزارت ارتباطات با وجود فشارهای سنگین بر پیگیری حق دسترسی مردم اصرار داشته است: «ما در خصوص پیگیری حقوق مردم با کسی مماشات نکردیم و نخواهیم کرد؛ اگرچه تحت فشارهای بسیار سنگینی قرار گرفتیم و چالشهای زیادی داشتیم. با این حال، بر سر آنچه که با مردم عهد کرده بودیم ماندیم و دسترسی عادلانه و آزاد به گردش اطلاعات در کشور داشته باشیم. این مسیر را هم ادامه خواهیم داد.»
هاشمی: مسیر دولت چهاردهم گشایش بود، نه مسدودسازی
با وجود سه دور قطعی اینترنت در کارنامه دولت پزشکیان، وزیر ارتباطات یکی از نقاط تمایز سیاست ارتباطی دولت چهاردهم را جلوگیری از گسترش مسدودسازی دانست و گفت: «در دولت چهاردهم با وجود همه فشارها و شرایط حاکم بر کشور پلتفرمهای بینالمللی بسته نشدند. در این دولت مسیر ما مسیر گشایش بود، نه مسدودسازی.»
او همچنین تصریح کرد که حتی در جلسات مختلف از وزارتخانه انتقاد شده که چرا دسترسی به پلتفرمهای خارجی را امکانپذیر میکند.
وزیر ارتباطات در ادامه چند تصمیم دولت چهاردهم را بهعنوان نمونههایی از سیاست گشایش برشمرد؛ لغو ممنوعیت واردات گوشیهای آیفون، در دسترس قرار گرفتن گوگلپلی و بازگشایی واتساپ.
البته در حال حاضر پلتفرم واتساپ مجددا فیلتر شده و بدون استفاده از VPN در دسترس کاربران ایرانی نیست؛ با این حال هاشمی میگوید قانونی برای فیلترینگ واتساپ وجود ندارد:
در حال حاضر قانونی برای مسدودسازی واتساپ نداریم اما شرایط نه چنگ و نه صلحی که در آن هستیم باعث شده تحفظی در این خصوص وجود داشته باشد.- ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات
از نگاه هاشمی، سیاستگذاری فناوری نمیتواند صرفا با رویکرد انفعالی ادامه پیدا کند: «فناوری از نگاه انفعالی عبور میکند، بنابراین هنر این است که از فناوری بهره ببریم و از ظرفیتهایش استفاده کنیم. اگر ما شرایط و ادبیات امروز را که عصر هوش مصنوعی است، نپذیریم فناوری خودش را به ما تحمیل میکند.»
ضرورت بسته شدن پرونده فیلترینگ
ٖوزیر ارتباطات در اظهارات خود بارها به موضوع فیلترینگ و آسیبهایش اشاره و تاکید کرد که باید پرونده این محدودسازی بسته شود. او توضیح داد که «اگر قرار است اینترنت باکیفیت و پایدار در اختیار مردم قرار بگیرد، مساله فیلترشکنها و نظام محدودسازی و مسدودسازی باید حل شود؛ چراکه محدودسازی بهطور طبیعی به کیفیت اینترنت آسیب میزند.
هاشمی تاکید کرد حتی اگر براساس مصوبات موجود دسترسی به برخی خدمات محدود شده باشد، این محدودیت نباید به کاهش کیفیت کل اینترنت منجر شود. او استفاده گسترده از فیلترشکن را عامل تبدیل شبکه ایران به «یکی از آلودهترین شبکههای دنیا» دانست و گفت این وضعیت علاوه بر تبعات فنی و امنیتی، آسیبهای فرهنگی جدی نیز ایجاد کرده است.
بخش دیگری از انتقادهای وزیر ارتباطات متوجه نوع نگاه به حکمرانی فضای مجازی بود. او معتقد است این حوزه در ایران بیش از اندازه به موضوعات فنی و عملکرد وزارت ارتباطات تقلیل داده شده است؛ در حالی که فضای مجازی ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی گستردهتری دارد.
هاشمی گفت تجربه سالهای گذشته نشان داده است هر زمان تلاش شده حکمرانی فضای مجازی با ابزارهای صرفا فنی محقق شود، نتیجه معکوس بوده است.
او برای توضیح این موضوع به اتفاقات سال ۱۴۰۱ اشاره کرد: «سال ۱۴۰۱ با توجه به شرایط حاکم بر کشور با محوریت «مهسا امینی» اتفاق افتاد دسترسی به سکوهای بینالمللی بهصورت عام محدود و مسدود شد. ترافیک شبکه که را که نگاه کنید افت قابل توجهی داشت اما مجددا به دلیل استفاده از فیلترشکنها برمیگردد.»
از «قبح فیلترشکن» در ۱۴۰۱ تا تبدیل شدن به «ارزش» در ۱۴۰۴
وزیر ارتباطات معتقد است یکی از پیامدهای سیاست فیلترینگ، تغییر نگاه جامعه به استفاده از ابزارهای دور زدن محدودیتها بوده است. او گفت در سال ۱۴۰۱ استفاده از فیلترشکن هنوز برای بسیاری از کاربران «قبح» داشت و افراد با اکراه به سمت آن میرفتند، اما این وضعیت بهمرور تغییر کرد.
وزیر ارتباطات برای توضیح این تغییر به ماجرای «سیمکارتهای سفید» اشاره کرد؛ موضوعی که در سال ۱۴۰۴ به شکل گستردهای رسانهای شد، هرچند به گفته او مصوبه مربوط به آن به سال ۱۳۹۹ بازمیگردد.
هاشمی گفت دارندگان این سیمکارتها در واکنش به انتقادها میگفتند: «سیمکارت سفید نداریم، از فیلترشکن استفاده میکنیم» و نتیجه گرفت ابزاری که زمانی استفاده از آن ضدارزش تلقی میشد، در نهایت به یک ارزش تبدیل شده است.
هشداری که نادیده گرفته شد
اینترنت ماهوارهای بخش دیگری از گزارش وزیر ارتباطات بود. هاشمی گسترش استفاده از استارلینک و سایر منظومههای ماهوارهای را چالش جدی امروز کشور خواند و گفت یک سال پیش گزارشی مفصل در این زمینه در شورای عالی فضای مجازی ارائه کرده بود:
یک سال قبل در شورای عالی فضای مجازی گزارش مفصلی با استناد به یک گزارش بینالمللی درباره منظومههای ماهوارهای ارائه دادم و گفتم این منظومهها در حال فراگیر شدن است؛ اما بعضی دوستان چنان نسبت به این که این گزارش بینالمللی بوده واکنش نشان دادند که برای من عجیب بود. من با استفاده از یک گزارش مستدل توضیح دادم که واقعیت چیست و ما هم باید به سمت استفاده از منظومههای ماهوارهای حرکت کنیم و دیدیم که دقیقا همین بود و استفاده از اینترنت ماهوارهای گسترش پیدا کرد.- ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات
او گفت برخی افراد در آن زمان نسبت به استناد به یک گزارش بینالمللی واکنش منفی نشان دادند، اما اتفاقات بعدی نشان داد روند گسترش اینترنت ماهوارهای همان مسیری را طی کرده که پیشبینی شده بود: «در جنگ رمضان بخش قابل توجهی از ترافیک اینترنت کشور به سمت استارلینک رفت. جایی که دیگر حکمرانی فضای مجازی موضوعیت ندارد.»
هاشمی: در نگاه عزیزان باعث و بانی همه مشکلات کشور اینترنت است
وزیر ارتباطات در ادامه بخشی از استدلالهایی اشاره کرد که در مخالفت با بازگشایی اینترنت مطرح شده است: «عزیزان به ما میگفتند اگر اینترنت را باز کنید و قیمت طلا و دلار بالا برود چه؟ با این صحبتها به این جمعبندی رسیدم که انگار اینترنت و ارتباطات باعث و بانی همه مشکلات کشور شده است!» او به فشارهای دیگری برای عدم بازگشایی اینترنت نیز اشاره میکند:
فشارهای زیادی در این مدت به ما وارد شد مبنی بر این که مدیران ما، دانشمندان و فرماندهان ما به دلیل اینترنت و مثلا واتساپ بود که به شهادت رسیدند. البته پاسخ ما هم این است که در شرایطی که اینترنت قطع بود هم عزیزان ما مثل شهید لاریجانی، شهید خطیب، شهید کاظمی و... را از دست دادیم.- ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات
با توجه به وجود چنین نگاههایی در کشور، هاشمی تشکیل «ستاد ویژه راهبری و ساماندهی فضای مجازی» را یکی از اتفاقات مهم دولت چهاردهم توصیف میکند و میگوید: «اگر پایمردی دکتر پزشکیان و میدانداری دکتر عارف در شکلگیری ستاد ویژه و تلاش شبانهروزی همکاران ما در وزارت ارتباطات نبود، قفل اینترنت در کشور به این سادگیها باز نمیشد و خسارتهای بسیاری را شاهد میبودیم.»
به گفته او، این ستاد علاوه بر موضوع اینترنت، در حوزه اقتصاد دیجیتال نیز نقش مانعزدایی و هماهنگی میان دستگاهها و سایر قوا را بر عهده دارد؛ موضوعی که به اعتقاد وزیر ارتباطات برای جلوگیری از افزایش مشکلات کسبوکارهای دیجیتال ضروری است.
هاشمی با تاکید بر نقش بخش خصوصی در شکلگیری اقتصاد دیجیتال گفت دولت در بهترین حالت باید نقش تسهیلگر داشته باشد و «بهتر است که کاری جز این نکند». به همین دلیل، بخش خصوصی نیز بهعنوان عضو ثابت و رسمی در ستاد ویژه حضور دارد.
«اینترنت تا کی وصل خواهد بود؟»؛ سؤالی که سرمایهگذاری را تهدید میکند
یکی از جدیترین هشدارهای وزیر ارتباطات درباره تاثیر بیثباتی اینترنت بر آینده اقتصاد دیجیتال بود. هاشمی گفت: «متاسفانه این موضوع که "اینترنت تا کِی وصل خواهد بود؟" تبدیل به یک دغدغه شده و سوال تلخی است که از ما پرسیده میشود.»
به اعتقاد او، پشت این پرسش مساله عمیقتری قرار دارد: بیثباتی ساختار تصمیمگیری. وقتی فعال اقتصادی نتواند درباره تداوم دسترسی به اینترنت اطمینان داشته باشد، سرمایهگذاری نیز توجیه خود را از دست میدهد. وزیر ارتباطات هشدار داد ادامه این وضعیت میتواند در آینده نزدیک کشور را با «ناترازی در ارتباطات» روبهرو کند، آسیب جدی به اقتصاد دیجیتال بزند و دستیابی ایران به جایگاهی ویژه در منطقه را دشوار یا حتی غیرممکن کند.
