اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، از بررسی سه سناریو برای مدیریت مصرف و توزیع بنزین خبر داده است. این سناریوها شامل توزیع محدود بنزین تا سقف تولید داخلی، اختصاص سهمیه به خودروها و واگذاری سهمیه به همه شهروندان است.
به گفته سقاب اصفهانی، میانگین مصرف روزانه بنزین در کشور به ۱۳۵ میلیون لیتر میرسد، در حالی که مجموع تولید پالایشگاهها و پتروشیمیها حدود ۱۲۱ میلیون لیتر در روز است. بهاینترتیب، کشور روزانه با ۱۴ تا ۱۵ میلیون لیتر کسری بنزین مواجه است و دولت قصد دارد مصرف را به سطح تولید داخلی برساند.
او در یک برنامه صداوسیما تاکید کرده است که این سه مدل هنوز به تصویب نهایی دولت نرسیدهاند و هرکدام در میان اعضای دولت طرفداران و منتقدانی دارند. معاون رئیسجمهور پیشبینی کرده است که تصمیم نهایی طی ۱۰ تا ۱۵ روز آینده گرفته شود.
سناریوی اول؛ عرضه بنزین تا زمان پایان موجودی روزانه
در نخستین سناریو که معاون رئیسجمهور با نام «مدل شیری» از آن یاد میکند، روزانه حدود ۱۲۰ میلیون لیتر بنزین تولید داخل میان جایگاهها توزیع خواهد شد. عرضه بنزین تا زمان پایان این میزان ادامه پیدا میکند و پس از تمامشدن سهم روزانه، جایگاهها عرضه را متوقف خواهند کرد.
در این مدل قیمت بنزین تغییر نمیکند و نرخهای فعلی باقی میمانند. سادگی اجرا و جلوگیری از شوک قیمتی از مزایایی است که دولت برای این سناریو تعریف کرده اما در مقابل، تشکیل صفهای طولانی، گسترش بازار سیاه و نابرابری در دسترسی به بنزین از پیامدهای احتمالی آن خواهد بود.
سقاب اصفهانی در توصیف این الگو گفته است: «در این مدل، هیچکس تصمیم نمیگیرد؛ صف تصمیم میگیرد.» به گفته او، هرکس زودتر در صف قرار بگیرد، بنزین بیشتری دریافت میکند و ممکن است سهمی به رانندگان تاکسی یا افرادی که معیشتشان به وسیله نقلیه وابسته است، نرسد.
سناریوی دوم؛ سهمیه ۱۳۰ تا ۱۴۰ لیتری برای هر خودرو
در سناریوی دوم که با نام «مدل کرمان» مطرح شده، کل بنزین تولیدی کشور میان خودروهای موجود تقسیم میشود. در این روش ممکن است ماهانه حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ لیتر بنزین سهمیهای به هر خودرو اختصاص یابد و مصرفکنندگان برای نیاز بیشتر، بنزین را با نرخ آزاد خریداری کنند.
براساس مطالعات انجامشده در کرمان، ۸۸ درصد مردم میتوانستند نیاز خود را با سهمیه شارژشده در کارت سوخت تامین کنند و تنها ۱۲ درصد به خرید بنزین مازاد نیاز داشتند. با این حال، عرضه بنزین آزاد به امکان واردات بستگی دارد و در صورت نبود امکان تامین، ممکن است بنزین مازاد نیز عرضه نشود.
مهمترین مزیت این سناریو، حذف صفها و تامین نیاز بخش عمده دارندگان خودرو با سهمیه تعیینشده است. با این حال، معاون رئیسجمهور این مدل را ناعادلانه میداند؛ زیرا سهمیه به خودرو تعلق میگیرد، در حالی که ۴۷ درصد مردم خودرو ندارند و ۱۳ درصد صاحب دو خودرو یا بیشتر هستند.
سقاب اصفهانی همچنین افزایش نرخ آزاد را عامل شکلگیری انتظارات تورمی دانسته و گفته است: «بنزین برای مردم نقش دماسنج گرانی را پیدا کرده است.» به اعتقاد او، حتی اگر تنها بخش کوچکی از جامعه بنزین آزاد مصرف کند، اعلام نرخ جدید میتواند به علامتی برای افزایش قیمت سایر کالاها تبدیل شود.
سناریوی سوم؛ ماهانه ۳۰ لیتر بنزین برای هر فرد
سناریوی سوم، اختصاص سهمیه بنزین به مردم بهجای خودروها است. در این مدل، داشتن یا نداشتن خودرو تاثیری بر دریافت سهمیه ندارد و به هر شهروند ماهانه حدود ۳۰ لیتر بنزین تعلق میگیرد. این سهمیه در اختیار سرپرست خانوار قرار میگیرد؛ بنابراین یک خانوار دونفره ۶۰ لیتر، خانوار سهنفره ۹۰ لیتر و خانوار چهارنفره ۱۲۰ لیتر سهم ماهانه خواهد داشت.
در این الگو، ابتدا روزانه ۳۰ میلیون لیتر از تولید کشور به حملونقل عمومی، تاکسیها و تاکسیهای اینترنتی اختصاص پیدا میکند تا قیمت خدمات آنها تغییر نکند. ۹۰ میلیون لیتر باقیمانده نیز میان همه شهروندان تقسیم خواهد شد.
به گفته سقاب اصفهانی، قیمت بنزین در این مدل ۱۵۰۰ تومان خواهد بود و نرخهای دوم و سوم حذف میشوند. افرادی که خودرو ندارند یا کمتر از سهم خود مصرف میکنند، میتوانند سهمیه باقیمانده را به اعضای خانواده یا افراد دیگر انتقال دهند، آن را پسانداز کنند یا بفروشند.
برای خرید و فروش سهمیه نیز امکان راهاندازی یک پلتفرم یا صندوق مبادله در نظر گرفته شده است تا عرضهکنندگان و متقاضیان بدون شناخت یکدیگر معامله کنند. قیمت در این بازار را دولت تعیین نخواهد کرد و ممکن است نرخ معامله در مناطق مختلف کشور متفاوت باشد.
معاون رئیسجمهور گفته است که شخصا به این مدل تمایل بیشتری دارد؛ زیرا شهروندان فاقد خودرو نیز از منابع ملی سهم میبرند و کمتر مصرفکردن برای آنها منفعت مالی ایجاد میکند. او کاهش قاچاق را نیز از مزیتهای این طرح دانسته است؛ زیرا در صورت اجرا، هر لیتر بنزین صاحب و مالک مشخصی خواهد داشت.
تصمیم نهایی هنوز گرفته نشده است
سقاب اصفهانی تاکید کرده است که هیچیک از این سه سناریو تاکنون مصوبه، امضای نهایی یا دستور اجرا دریافت نکردهاند. به گفته او، هزاران صفحه مطالعه درباره مزایا و معایب این مدلها انجام شده و تصمیم نهایی بهصورت جمعی در دولت گرفته خواهد شد.
او همچنین وعده داده است که در موضوع بنزین برای مردم «شگفتانه» ایجاد نشود و هر سناریویی که به تصویب برسد، چند هفته پیش از اجرا بهطور کامل تشریح خواهد شد. دولت نیز پیش از اجرای طرح، نظرها و انتقادهای مردم را دریافت میکند و در صورت لزوم تغییراتی در مدل نهایی اعمال خواهد کرد.
