قدیمیترین شواهد شناختهشده از مصرف مواد روانگردان توسط انسان ممکن است نه به نوشیدنیهای تخمیری، بلکه به دانههایی تلخ و سخت بازگردد که انسانها هزاران سال پیش در دهان میگذاشتند و میمکیدند.
مطالعهای تازه با بررسی دو اسکلت باستانی کشفشده در اندونزی، نشان میدهد جوامع این منطقه تا ۲۵هزار سال پیش دانههای بتل (Areca Nut) میمکیدند. بتل که با نام دانهی پوپل نیز شناخته میشود، بذر نخل فوفل (فوفل کاتچو) است و در بیشتر مناطق استوایی اقیانوس آرام، جنوب و جنوبشرقی آسیا و بخشهایی از شرق آفریقا رشد میکند.
بهگزارش گاردین، پژوهشگران با بررسی دو اسکلت بسیار کمیاب از جزیرهی سولاوسی اندونزی، فرسایش چشمگیر دندانها و آثاری از یک مادهی روانگردان را در دندانهای باقیماندهی افراد شناسایی کردند. شکل و عمق فرسایشها نشان میدهد این افراد احتمالاً بهطور مداوم دانههای سخت و سایندهی بتل را در دهان نگه میداشتند و میمکیدند.
بتل چندان شناختهشده نیست، اما یکی از پرمصرفترین مواد روانگردان جهان محسوب میشود. این ماده پس از الکل، کافئین و نیکوتین، چهارمین مادهی روانگردان پرمصرف جهان است و تخمین زده میشود که حدود یکدهم جمعیت جهان دانههای آن را میجوند.
پروفسور آدام برام از مرکز پژوهشهای استرالیا برای تکامل انسان در دانشگاه گریفیث، بریزبن، میگوید: «ما شواهدی پیدا کردهایم که نشان میدهد عادت بسیار رایج مصرف این مادهی مخدر که امروزه در بخش بزرگی از منطقهی آسیا-اقیانوسیه دیده میشود، چگونه ممکن است شکل گرفته باشد.»
مکیدن بتل ممکن است نوعی درمان سنتی برای دنداندرد بوده باشد
در آغاز، گروه پژوهشی بقایای اسکلت دو جستوجوگر خوراک را بررسی کرد که پیش از آغاز کشاورزی در دو محوطهی جداگانه از جزیرهی سولاوسی سکونت داشتند. برآوردها نشان داد که قدمت یکی از این افراد حدود ۷هزار سال و دیگری بین ۱۶ تا ۲۵هزار سال است. تحلیل دندانهای این دو فرد بالغ، شیارهایی عمیق و مدور را آشکار ساخت که عمق آنها در برخی نقاط چنان زیاد بود که احتمالاً پالپ دندان را نمایان میکرد.
برام میگوید: «انگار چیزی به شکل آبنبات گرد بوده که آن را مثل مته داخل دندان گذاشته و بخش درونی دندان را تراشیده باشد.»
نام رایج بتل از شیوی مصرفش آمده است؛ زیرا مردم اغلب دانهها را برای جویدن داخل برگهای گیاه بتل میپیچند. امروزه دانههای بتل معمولاً پس از ترکیب شدن با آهک مصرف میشوند. این آهک از آسیابکردن پوستهها یا صدفهای سوخته به دست میآید و ترکیب حاصل را به شکل تودهای موسوم به «کویید» درمیآورد.
برام احتمال میدهد که فرسایش عجیب دندانها در اثر جسمی سخت، گرد و ساینده در دهان ایجاد شده باشد؛ اما هنوز مشخص نبود این جسم چه چیزی بوده است. او توضیح میدهد: «فرض کنید سنگی را در دهان نگه دارید و آن را از یک بخش دهان به بخش دیگری حرکت دهید. اگر این کار را روزبهروز و ساعتبهساعت انجام دهید، در نهایت بافت بسیار سخت دندانهایتان بر اثر سایش از بین میرود و چنین شیارهایی شکل میگیرد.»
پژوهشگران در ادامه این فرضیه را مطرح کردند که شیارهای روی دندانها ممکن است بر اثر مکیدن دانههای بتل ایجاد شده باشد؛ این عادت احتمالاً پیش از وقتی شکل گرفت که انسانها دریابند افزودن آهک به این دانهها میتواند مادهی روانگردان بیشتری آزاد کند و حالت «نشئگی» را شدت ببخشد.
- 23 اردیبهشت 04مطالعه '4
- 19 آذر 03مطالعه '4
دانشمندان برای آزمایش فرضیه، دانههای بتل را در بزاق مصنوعی خیساندند. بزاق پس از مدت کوتاهی حاوی مقدار کافی از ترکیب روانگردان آرکولین بود که میتوانست حالت نشئگی ایجاد کند؛ هرچند اثر آن از حالتی که دانه جویده میشود، ضعیفتر بود. بررسی دندانهای جستوجوگران خوراک نیز آثاری از آرکولین را در بافتها نشان داد و به این فرضیه قوت بخشید.
برام میگوید: «برای آزمایش، یک دانه را مکیدم و طعمش واقعاً تلخ و گس بود. دهان را بیحس میکند و فکر میکنم چیزی بود که این افراد به دنبالش بودند.» او احتمال میدهد مکیدن بتل در ابتدا کاربردی درمانی داشته است و میافزاید: «ممکن است این کار نوعی درمان سنتی برای دنداندرد بوده باشد؛ اما اگر مکیدن دانه بیشازحد طول میکشید، آنقدر دندانهایشان را میسایید که در بلندمدت درد بسیار شدیدتری ایجاد میکرد.»
به گفتهی برام، افراد ظاهراً در چرخهای گرفتار شده بودند که به تداوم خودش دامن میزد: برای درمان درد دندان ناشی از عادت مکیدن دانه، مرتب به مکیدن همان دانهها ادامه میدادند.
یافتهها قدیمیترین شواهد شناختهشده از مصرف گیاهان روانگردان در جهان را نشان میدهد
انسانها احتمالاً از همان زمانی که با گیاهان تغییردهندی ذهن مواجه شدند، استفاده از آنها را آغاز کردند. بااینحال، قدیمیترین سنتهای شناختهشدهی مصرف مواد روانگردان معمولاً به حدود ۱۳هزار سال پیش نسبت داده میشود؛ زمانی که نوشیدنیهای تخمیری مانند آبجو در میان انسانها رواج پیدا کرد.
دکتر الیسا گوئرادوسه، دانشیار پیشاتاریخ اروپا در دانشگاه وایادولید اسپانیا، میگوید این مطالعه «شواهد مستقیمی از قدمت مصرف مواد مخدر توسط انسان» ارائه میکند. او میافزاید: «یافتهها قدیمیترین شواهد شناختهشده تا امروز از مصرف گیاهان روانگردان در هر نقطه از جهان را نشان میدهد و ثابت میکند مصرف دانههای بتل، سنتی چند هزارساله است که ریشه در دوران پیشاتاریخ دارد.»
در مجموع، کشف تازه نشان میدهد تاریخ مصرف مواد روانگردان احتمالاً بسیار قدیمیتر و متنوعتر از چیزی است که از روی شواهد باستانشناسی شناختهشده تصور میکردیم. شواهد دندانی این دو جستوجوگر خوراک، علاوهبر آشکار کردن یکی از نخستین نمونههای مصرف مواد تغییردهندی ذهن، تصویری از عادتی روزمره ارائه میکند که احتمالاً همزمان با پیامدهای مطلوب و آسیبهای جسمی همراه بوده است.
مطالعه در نشریهی Science Advances منتشر شده است.
