هر هفته نظرسنجی تازهای منتشر میشود که تصویری نگرانکننده از نگاه مردم به آینده نشان میدهد: ترس از کاهش رفاه نسل بعد، نگرانی درباره مسیر کشورها و احساس اینکه جهان در جهت نامناسبی حرکت میکند.
این بدبینی در کشورهای ثروتمند، بهویژه کشورهای غربی بیشتر دیده میشود. در نگاه اول، دلیل آن چندان عجیب نیست؛ جنگها، تغییرات اقلیمی و نگرانی درباره پیامدهای هوش مصنوعی از جمله موضوعهایی هستند که در سالهای اخیر توجه زیادی را به خود جلب کردهاند.
برای نمونه، در یک نظرسنجی در سال ۲۰۲۶، حدود دو نفر از هر پنج آمریکایی گفتهاند فکر میکنند ایالات متحده تا سال ۲۲۷۶، یعنی زمان پانصدمین سالگرد تأسیس این کشور، دیگر وجود نخواهد داشت. در نظرسنجی دیگری، بیشتر شرکتکنندگان پیشبینی کردهاند که آمریکا در سال ۲۰۵۰ نسبت به امروز، جایگاه جهانی ضعیفتری خواهد داشت، اختلافهای سیاسی در آن بیشتر میشود و اقتصادش وضعیت نامطلوبتری پیدا میکند.
اما این تصویر در همه نقاط جهان یکسان نیست. مطالعهای از یونیسف که دیدگاه مردم ۵۵ کشور را بررسی کرده، نشان میدهد برداشت جوامع مختلف از آینده بهشدت با شرایط جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی آنها ارتباط دارد. به بیان دیگر، خوشبینی یا بدبینی فقط واکنشی به واقعیتهای بیرونی نیست؛ ویژگیهای فردی مانند سن، سطح درآمد، محل زندگی و انتظارات اجتماعی نیز بر آن اثر میگذارند.
جوانترها و کشورهای در حال رشد، امیدوارترند
تصور قدیمی این بود که خوشبینی نتیجه یک ارزیابی منطقی از شرایط آینده است، اما پژوهشگران علوم اجتماعی امروز آن را بیشتر یک نگرش یا انتظار درباره آینده میدانند.
لیونل تایگر، انسانشناس و استاد انسانشناسی دانشگاه راتگرز،، در کتاب «خوشبینی» در سال ۱۹۷۹، خوشبینی را نوعی نگرش نسبت به آینده توصیف کرد که در آن فرد انتظار دارد شرایط اجتماعی یا مادی به وضعیتی مطلوبتر برسد.
جوامع جوانتر معمولاً امیدوارترند، در حالی که افزایش سن با کاهش خوشبینی همراه است
تعریف تایگر توضیح میدهد چرا ثروت فعلی همیشه باعث امیدواری بیشتر نمیشود. فردی که در جامعهای مرفه زندگی میکند ممکن است احساس کند بخش زیادی از پیشرفتهای ممکن قبلاً اتفاق افتاده و نگرانیهای جدید جای آنها را گرفتهاند.
در مقابل، جوامعی که هنوز فضای بیشتری برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی دارند، ممکن است آینده را امیدوارکنندهتر ببینند. برای مثال، ۸۲ درصد از جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله اندونزیایی در یک نظرسنجی گفتهاند هر نسل نسبت به نسل قبل وضعیت بهتری خواهد داشت. این رقم در میان جوانان فرانسوی ۴۲ درصد بوده است.
سن جمعیت بر نگاه به آینده اثر میگذارد
یکی از عوامل مهم در تفاوت نگاه کشورها، ساختار سنی جمعیت است. پژوهشها نشان میدهند با افزایش هر سال سن افراد، احتمال اینکه آنها باور داشته باشند آینده بهتر خواهد شد، حدود یک درصد کاهش پیدا میکند. در حدود ۵۵ سالگی، افراد بدبین به آینده در بسیاری از جوامع به اکثریت تبدیل میشوند.
کشورهای غربی در میان پیرترین جوامع جهان قرار دارند و سهم جمعیت سالمند در آنها از بسیاری از مناطق دیگر بیشتر است. به نوشتهی نیچر، حدود ۳۱ درصد جمعیت بریتانیا، ۳۰ درصد جمعیت آمریکا، ۳۸ درصد جمعیت آلمان و ۳۴ درصد جمعیت فرانسه بالای ۵۵ سال دارند. درمقابل، کشورهایی با جمعیت جوانتر معمولاً نگاه امیدوارانهتری دارند. در سال ۲۰۲۵، کشورهایی مانند کنیا، سوریه، عربستان سعودی، آفریقای جنوبی و کلمبیا در میان جوامعی قرار داشتند که مردم آنها امید بیشتری به آینده نشان میدادند.
البته جوانبودن جمعیت بهتنهایی نمیتواند دلیل خوشبینی یک جامعه باشد. عامل مهمتر این است که مردم تا چه اندازه احساس میکنند امکان پیشرفت، تغییر شرایط و ساختن آیندهای بهتر وجود دارد. اگر نسل جوان باور داشته باشد که تلاش، نوآوری یا سیاستهای درست میتواند وضعیت زندگی را بهبود دهد، احتمالاً نگاه امیدوارانهتری به آینده خواهد داشت؛ اما در شرایطی که فرصتهای پیشرفت محدود به نظر برسد، جوانبودن جمعیت هم لزوماً به خوشبینی بیشتر منجر نمیشود.
ثروت بیشتر، نگرانی بیشتر؟
رابطه میان درآمد و خوشبینی ساده نیست. افزایش ثروت معمولاً باعث افزایش رضایت از زندگی میشود، اما همزمان ممکن است نگرانی درباره آینده کشور و جهان را بیشتر کند.
ثروت بیشتر لزوماً باعث خوشبینی بیشتر نمیشود؛ گاهی رفاه بالاتر با نگرانی بیشتر درباره آینده همراه است
کشورهای غربی در بسیاری از شاخصهای رفاه و شادی در رتبههای بالایی قرار دارند، اما شهروندان آنها در مقایسه با بسیاری از کشورهای دیگر، نگرانی بیشتری درباره آینده نشان میدهند.
دلیل این تناقض این است که خوشبینی بیشتر به برداشت افراد از مسیر آینده مربوط است، نه فقط وضعیت فعلی. اگر فردی احساس کند شرایط میتواند بهتر شود، حتی در جامعه کمدرآمد ممکن است امیدوار باشد. اما اگر تصور کند مشکلات بزرگتر از توان حل آنها هستند، رفاه فعلی الزاماً احساس امنیت ایجاد نمیکند.
احساس کنترل، یکی از عوامل مهم امیدواری است
پژوهشها نشان میدهند افرادی که احساس میکنند کنترل بیشتری بر آینده خود دارند، معمولاً خوشبینتر هستند. به همین دلیل، جوامعی که در آنها افراد احساس میکنند میتوانند بر تصمیمهای شخصی و اجتماعی اثر بگذارند، اغلب سطح بالاتری از خوشبینی نشان میدهند.
بااینحال، نگاه مردم به زندگی شخصی و وضعیت کلی جامعه همیشه یکسان نیست. ممکن است فردی از آینده خودش یا خانوادهاش مطمئن باشد، اما درباره مسیر کلی کشور یا جهان نگرانی داشته باشد. پژوهشگران این پدیده را «خوشبینی محلی در برابر بدبینی ملی» توصیف میکنند.
چرا در دموکراسیها بدبینی بیشتر دیده میشود؟
پژوهشگران برای توضیح نگاه متفاوت مردم به آینده، سه نوع خوشبینی را از هم جدا میکنند:
- خوشبینی شخصی: «آینده من بهتر خواهد شد.»
- خوشبینی اجتماعی: «کشور من در مسیر درستی حرکت میکند.»
- خوشبینی تاریخی: «آینده از گذشته بهتر خواهد بود.»
در بیشتر جوامع، مردم درباره آینده شخصی خود خوشبینتر هستند، اما درباره آینده کشور و جهان نگاه محتاطانهتری دارند. نکته جالب این است که بدبینی درباره آینده در بسیاری از دموکراسیها بیشتر دیده میشود؛ با وجود اینکه این نظامها معمولاً آزادیهای مدنی بیشتر، فرصتهای اقتصادی بهتر و امکان مشارکت سیاسی بیشتری فراهم میکنند.
آزادی رسانه و افزایش انتظارات شهروندان باعث میشود مشکلات در جوامع دموکراتیک بیشتر دیده شوند
یکی از توضیحها این است که در دموکراسیها انتظارات مردم از دولتها بالاتر است. انتخابات باعث میشود سیاستمداران وعده بهبود شرایط بدهند و رسانههای آزاد نیز مشکلات، ضعفها و مقایسه با دیگر کشورها را دائماً برجسته کنند. درنتیجه، شهروندان ممکن است همزمان در جامعهای آزادتر و مرفهتر زندگی کنند، اما احساس کنند هنوز مشکلات زیادی حل نشده است.
در مقابل، نظامهای اقتدارگرا معمولاً بر ثبات، امنیت و رشد اقتصادی تأکید میکنند. بااینحال، میزان واقعی رضایت مردم در چنین نظامهایی ممکن است بهدلیل محدودیت در بیان مخالفتها بهطور کامل در نظرسنجیها دیده نشود.
بدبینی همیشه به معنای ناامیدی نیست
نگاه منفی به آینده همیشه نشاندهنده بدتر شدن واقعی شرایط نیست. گاهی افزایش آگاهی درباره مشکلات جهانی باعث میشود مردم تهدیدهایی را ببینند که در گذشته کمتر شناخته شده بودند.
امروز تغییرات اقلیمی، خطرهای فناوریهای جدید و بحرانهای سیاسی بیشتر از گذشته در مرکز توجه قرار دارند. این آگاهی میتواند نگرانی را افزایش دهد، حتی در شرایطی که برخی شاخصهای زندگی مانند طول عمر، سلامت و درآمد در بلندمدت بهتر شدهاند.
در نهایت، تصویر انسانها از آینده حاصل ترکیبی از تجربه شخصی، شرایط اجتماعی، سن، فرهنگ و میزان احساس کنترل بر سرنوشت است. به همین دلیل، دو جامعه با شرایط اقتصادی مشابه میتوانند کاملاً متفاوت به آینده نگاه کنند.
