کشف تازه در هرم سرخ؛ نقش کلیدی سازه‌های آبی در ساخت اهرام مصر

مشاهده‌ی اهرام مصر حتی برای لحظه‌ای کوتاه، این پرسش را زنده می‌کند که مصریان باستان چگونه بیش از ۴٬۵۰۰ سال پیش، در روزگاری که نه کامیونی وجود داشت و نه جرثقیل‌های مکانیکی، چنین بناهای عظیمی را برپا کردند. کشف تازه‌ای در نزدیکی قاهره، بار دیگر از نظریه‌ای شاخص پشتیبانی می‌کند که آب، نقشی کلیدی در فرایند ساخت‌و‌ساز داشته است.

به‌گزارش آی‌اف‌ال‌ساینس، کشف تازه از هرم سرخ در دشت باستانی دهشور می‌آید؛ بزرگ‌ترین هرم واقع در این گورستان باستان‌شناختی در کرانه‌ی غربی دره‌ی نیل که در حومه‌ی قاهره قرار دارد. این سازه علاوه بر اندازه‌ی عظیمش، به‌دلیل وجود اکسید آهن در بلوک‌های سنگ آهکی، با ظاهر زنگ‌زده‌اش نیز شناخته می‌شود.

هرم سرخ در دودمان چهارم و در دوران فرمانروایی فرعون سنفرو، حدود ۲٬۵۹۰ تا ۲٬۵۷۵ پیش از میلاد ساخته شد و باور بر این است که از نخستین هرم‌های «واقعی» با ضلع‌های صاف در مصر باستان بوده است. ارتفاع آن به ۱۰۵ متر می‌رسد و در میان اهرام مصر باستان، یکی از بزرگ‌ترین‌ها به شمار می‌آید.

اما موجی از پژوهش‌های تازه نشان داده‌اند که چشم‌انداز دره‌ی نیل از زمان ساخت هرم‌ها به‌شدت دگرگون شده و بیش از ۳۰ هرم در نواری عمودی میان جیزه و لیشت، در لبه‌ی بیابان خشک، قرار گرفته‌اند؛ از جمله هرم بزرگ جیزه و هرم سرخ. همین پراکندگی باعث شده پژوهشگران گمان کنند شاید این هرم‌ها زمانی در امتداد شاخه‌ای از سامانه‌ی رودخانه‌ای قرار داشته‌اند که اکنون از میان رفته است.

بر پایه‌ی ایده‌ی سامانه‌ی رودخانه، گروه پژوهشی مطالعه‌ی تازه کنجکاو بودند که بدانند سازه‌های مرموز کنار هرم سرخ چگونه در این روایت جای می‌گیرند. دانشمندان مؤسسه‌ی پژوهشی خصوصی پائئوتکنیک در پاریس، با ترکیب تصاویر ماهواره‌ای و نقشه‌برداری حوضه‌ی آبریز به این نتیجه رسیدند که دو سازه‌ی بلند، به‌احتمال زیاد اصلاً رمپ حمل‌ونقل نبوده‌اند.

در عوض، پژوهشگران می‌گویند سازه‌ها سدهایی بوده‌اند که برای کنترل جریان آبراهه‌ای از دست‌رفته با نام «وادی دهشور» ساخته شده بودند. بر اساس مطالعه، این سدها احتمالاً میان ۶۰۰ تا ۷۰۰ متر امتداد داشته‌اند و هم‌زمان با مهار سیلاب‌های ناگهانی رود، آب را به‌سوی هرم سرخ منحرف می‌کرده‌اند.

پژوهشگران در مقاله‌ی خود نوشته‌اند: «سازه‌ی شرقی به‌احتمال زیاد به‌عنوان سد اصلی نگه‌دارنده‌ی آب عمل می‌کرده، اما سازه‌ی غربی که مجهز به سرریز منقاراردکی بوده، ممکن است نقش سد تنظیمی را داشته و رسوبات را به دام انداخته و جریان را به کانال انحرافی تنظیم کرده باشد. در مجموع، دو سازه احتمالاً به‌عنوان سامانه‌ی هیدرولیکی جفت عمل می‌کرده‌اند که رواناب‌های دوره‌ای را تنظیم، اوج سیلاب را مهار می‌کرده و شار رسوب را پیش از آن‌که آب به کانال انحرافی بالادست برسد یا در وادی دهشورِ پایین‌دست رها شود، مدیریت می‌کرده‌اند.»

پژوهشگران در ادامه پیشنهاد می‌کنند که کارکرد سامانه‌ی هیدرولیکی، تنها برای کنترل سیلاب‌های ناگهانی نبوده است. با حفظ آبراه‌های قابل کشتیرانی در مسیر محل ساخت‌وساز، چنین شبکه‌ای می‌توانسته امکان جابه‌جایی کارگران، بلوک‌های آهکی، چوب، غذا و دیگر تدارکات را با قایق فراهم کند. به همین دلیل، تیم پژوهش بر این باور است که سدهای مشابه بسیار دیگری نیز احتمالاً در آن مکان وجود دارند، اما جایی در شن‌های دره‌ی نیل مدفون مانده‌اند.

در مقاله آمده است: «نتایج دیدگاهی را پشتیبانی می‌کند که مدیریت آب، از جمله تنظیم سیلاب و بهره‌برداری کنترل‌شده از آب‌های سطحی فراتر از دشت سیلابی نیل، شاید در راهبردهای مهندسی کهن مصر نقشی مهم‌تر از آنچه فرض می‌شود، داشته است. سازه‌های هیدرولیکی دیگر، به‌احتمال بسیار، در بیابان گم شده‌اند و در انتظار شناسایی هستند.»

اگرچه سامانه‌های رودخانه‌ای از‌ دست‌رفته، سدها و کانال‌ها می‌توانند توضیح دهند که مواد موردنیاز چگونه به محل ساخت رسیده‌اند. اما همچنان، پرسش‌های زیادی بی‌پاسخ مانده است؛ از جمله اینکه اهرام دقیقاً چگونه ساخته شدند و میلیون‌ها بلوک سنگی که برخی چند تن وزن داشتند، چگونه با نظمی بی‌نقص روی هم چیده شدند. با این همه، مصرشناسان و باستان‌شناسان آرام و پیوسته در حال جمع‌آوری قطعات پازلی هستند که شاید سرانجام به یکی از ماندگارترین رازهای جهان باستان پاسخ دهد.

مطالعه در مجله npj Heritage Science منتشر شده است.