دی‌ان‌ای باستانی معمای مرگ مرموز دوک ایتالیایی در قرن ۱۶ را حل کرد

فرانچسکو دو مدیچی، دوک بزرگ توسکانی، در سال ۱۵۸۷ در شرایطی مرموز درگذشت. مرگ ناگهانی او در سن ۴۶ سالگی، شایعاتی را درباره‌ی مسمومیت برانگیخت و برادرش فردیناندو را در مرکز اتهامات قرار داد؛ به ویژه که همسر فرانچسکو، بیانکا کاپلو، نیز یک روز پس از او جان باخت. اما اکنون، پس از بیش از چهار قرن، دی‌ان‌ای باستانی پرده از این راز برداشته است.

پژوهشگران دانشگاه ییل در آمریکا و دانشگاه پیزا در ایتالیا، با تحلیل ژنتیکی بقایای اسکلتی فرانچسکو دو مدیچی، موفق به شناسایی دو گونه از انگل‌های پلاسمودیوم شدند. این موجودات تک‌سلولی که توسط پشه‌ها منتقل می‌شوند، عامل بیماری مالاریا هستند و قرن‌ها در مرکز ایتالیا شایع بوده‌اند.

سرنا توچی، انسان‌شناس دانشگاه ییل، در این باره می‌گوید: «مطالعه‌ی ما نشان می‌دهد چگونه روش‌های پیشرفته‌ی آزمایشگاهی دی‌ان‌ای باستانی می‌توانند برای ترسیم تاریخچه‌ی یک عامل بیماری‌زای مرگبار به کار روند.» گرچه پیش‌تر نظریه‌ی مسمومیت تا حدی رد شده بود، این نخستین باری است که دی‌ان‌ای واقعی انگل‌های مالاریا در بقایای جسد یک فرد تاریخی شناسایی می‌شود.

گزارش‌های پزشکی آن زمان نیز از علائمی مانند تب‌های دوره‌ای و متناوب حکایت دارند که با نشانه‌های بالینی مالاریا همخوانی کامل دارد. والنتینا جیوفرا، دیرین‌آسیب‌شناس دانشگاه پیزا، توضیح می‌دهد که این علائم، همراه با تحلیل ژنتیکی، به طور قطعی نشان می‌دهد که مالاریا و نه مسمومیت، عامل مرگ دوک بزرگ بوده است.

به گزارش ساینس‌آلرت، پژوهشگران همچنین بقایای جیووانی دو مدیچی، برادر کوچکتر فرانچسکو را بررسی کردند و دی‌ان‌ای انگل پلاسمودیوم را در او نیز یافتند که تأیید می‌کند وی نیز ۲۵ سال پیش‌تر، در سال ۱۵۶۲، بر اثر مالاریا درگذشته بود. با اینکه حل این معمای ۴۰۰ ساله دستاوردی جالب توجه است، هدف اصلی مطالعه فراتر از این بود. دانشمندان به دنبال جمع‌آوری اطلاعات بیشتر درباره‌ی گسترش مالاریا در مرکز ایتالیا در دوران رنسانس و پس از آن بودند.

یکی از مهم‌ترین کشفیات پژوهش، شناسایی شواهدی از سویه‌ی ناشناخته‌ی انگل پلاسمودیوم فالسیپاروم بود که مرگبارترین نوع مالاریا را ایجاد می‌کند. جهش‌های منحصربه‌فرد این سویه، ممکن است به گسترش این انگل به مناطق جدید کمک کرده باشد. الکساندر اوچوآ، زیست‌شناس دانشگاه ییل، تأکید می‌کند که مطالعه‌ی دی‌ان‌ای باستانی فرصتی منحصربه‌فرد برای درک تکامل گونه‌های مالاریا فراهم و به دانشمندان کمک می‌کند بفهمند این عوامل بیماری‌زا چگونه در طول زمان سازگار می‌شوند.

گرچه مالاریا در دهه‌ی ۱۹۷۰ از ایتالیا ریشه‌کن شد، همچنان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان است. سالانه حدود ۶۱۰هزار نفر در ۸۰ کشور جهان بر اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند و میلیون‌ها نفر دیگر نیز بیمار می‌شوند. پژوهشگران به‌طور مداوم در تلاش‌اند تا نحوه‌ی جهش انگل‌های مالاریا را برای بقا و راه‌های محافظت از افراد آسیب‌پذیر در برابر عفونت را درک کنند.

آدالگیسا کاکونه، زیست‌شناس دانشگاه ییل، در پایان می‌گوید: «مطالعه، داده‌های ارزشمندی را تولید کرده که می‌تواند به تحقیقات کنونی و آینده در مورد مالاریا که همچنان یک بیماری مرگبار در سراسر جهان است، کمک کند.» با وجود محدودیت‌های کار با دی‌ان‌ای باستانی که اغلب قطعه‌قطعه است و بقایای باستان‌شناسی که به راحتی آلوده می‌شوند، این پژوهش گامی مهم در درک تاریخچه‌ی یکی از قدیمی‌ترین دشمنان بشر محسوب می‌شود.

پژوهش در ژورنال iScience منتشر شده است.