راز امنیت غذایی اینکاها؛ کشف سیب‌زمینی‌های خشک‌شده ۵۰۰ ساله در پرو

باستان‌شناسان در کشفی کم‌نظیر در پرو، دو قطعه سیب‌زمینی خشک‌شده را در انبار متعلق به امپراتوری اینکا پیدا کرده‌اند که حدود ۵۰۰ سال قدمت دارد. پژوهشگران می‌گویند اینکاها این خوراکی را صدها کیلومتر از ارتفاعات رشته‌کوه آند به مناطق دوردست امپراتوری منتقل می‌کردند تا در زمان کمبود غذا از گرسنگی مردم جلوگیری کنند.

دو تکه سیب‌زمینی که در انبار حدود ۵۰۰ ساله متعلق به اینکاها در پرو کشف شده‌اند، نمونه‌هایی از چونیو (Chuño) یعنی نوعی سیب‌زمینی خشک‌شده هستند که پیش از حمله اسپانیایی‌ها، یکی از مهم‌ترین مواد غذایی مردم امپراتوری اینکا به شمار می‌رفت.

چونیو زمانی ستون اصلی ذخایر غذایی اینکاها بود، اما به دلیل بافت بسیار شکننده‌اش به‌ندرت در محوطه‌های باستان‌شناسی سالم باقی می‌ماند. به همین دلیل، این کشف از نظر باستان‌شناسان اهمیت زیادی دارد.

نمونه‌ها در سواحل خشک جنوب پرو پیدا شده‌اند و پژوهشگران می‌گویند این دومین بار است که چونیو در محوطه باستانی متعلق به اینکاها کشف می‌شود. یافته‌ها همچنین شواهد مستقیمی ارائه می‌دهند که نشان می‌دهد حکومت اینکا یکی از مهم‌ترین منابع غذایی خود را از ارتفاعات آند، در مسیری چندصد کیلومتری، به مناطق ساحلی کنار اقیانوس آرام منتقل می‌کرده است.

روش تهیه چونیو در ارتفاعات زیاد، جایی که یخبندان‌های شبانه به‌طور منظم رخ می‌دهد، امکان‌پذیر است. به همین دلیل، چونیو ابتدا در کوهستان‌های آند تولید می‌شد و سپس با کاروان‌های لاما، گاهی در مسافت‌هایی چندصد کیلومتری، به شهرها و سکونتگاه‌های دیگر امپراتوری فرستاده می‌شد تا غذای ساکنان آن مناطق را تأمین کند.

اینکاها از همین شیوه برای نگهداری گوشت نیز استفاده می‌کردند. آن‌ها گوشت خشک‌شده‌ای به نام چارکی (Charki) تولید می‌کردند (این واژه‌ بعدها ریشه کلمه انگلیسی Jerky برای گوشت خشک‌شده شد).

نمونه‌های چونیو در کنار قطعه‌ای سفال اینکایی و دوک نخ‌ریسی شکسته کشف شده‌اند که برای تبدیل الیاف، مانند پشم، به نخ استفاده می‌شد. به گزارش لایوساینس، این کشف در فصل کاوش سال ۲۰۲۴ در محوطه تامبو ویخو (Tambo Viejo)، یکی از مراکز استانی امپراتوری اینکا در دره آکاری، انجام شد.

باستان‌شناسان هنگام حفاری انباری کوچک، به ظرفی سفالی برخوردند که در کف خاکی اتاق دفن شده بود و نیمه بالایی آن از بین رفته بود. آن‌ها هنگام خارج کردن خاک از داخل ظرف، در نزدیکی کف آن، دو قطعه سیب‌زمینی خشک‌شده را پیدا کردند. لیدیو والدز، سرپرست این پژوهش، می‌گوید: «همکارانم این دو قطعه را به من نشان دادند، بدون اینکه بدانند چیست. به محض دیدن آن‌ها گفتم: چونیو!»

سیب‌زمینی معمولی حدود ۸۰ درصد آب دارد و در مناطق گرم و کم‌ارتفاع معمولاً ظرف یک هفته فاسد می‌شود. به همین دلیل، حمل آن در مسافت‌های طولانی تقریباً غیرممکن است.

به گفته پژوهشگران، احتمالاً فناوری خشک‌کردن سیب‌زمینی قرن‌ها پیش از شکل‌گیری امپراتوری اینکا ابداع شده بود. شاید این روش زمانی کشف شد که تعدادی سیب‌زمینی به‌طور اتفاقی در ارتفاعات دچار یخبندان شدند، خشک شدند و مردم متوجه شدند همچنان قابل خوردن هستند.

ازآنجا که تولید چونیو فقط در ارتفاعی بیش از حدود ۳۶۰۰ متر امکان‌پذیر است، نمونه‌های کشف‌شده در تامبو ویخو به احتمال زیاد از ارتفاعات آند و ازطریق شبکه گسترده جاده‌های اینکا و با کمک کاروان‌های لاما به این منطقه منتقل شده‌اند. به گفته والدز، سبک بودن چونیو نیز حمل آن را بسیار آسان‌تر می‌کرد.

پژوهشگران می‌گویند این فناوری سنتی به امپراتوری اینکا امکان می‌داد ذخایر غذایی عظیمی برای مقابله با خشکسالی، قحطی، بلایای طبیعی و همچنین تأمین آذوقه هزاران سرباز، کارگر و مسافر در شبکه گسترده جاده‌های این امپراتوری فراهم کند. از دید آن‌ها، این کشف نشان می‌دهد چگونه جوامع باستانی با تکیه بر دانش بومی و سازگاری با محیط، راهکارهایی پایدار برای امنیت غذایی توسعه داده بودند؛ راهکارهایی که در دنیای امروز و در مواجهه با تغییرات اقلیمی، افزایش ناامنی غذایی و نیاز به کاهش مصرف انرژی در نگهداری مواد غذایی، همچنان می‌توانند الهام‌بخش باشند.

پژوهش در ژورنال Journal of Field Archaeology منتشر شده است.