راز مهاجرانی که جمعیت بریتانیا را در عصر برنز دگرگون کردند، آشکار شد

حدود ۴۶۰۰ سال پیش اتفاقی بسیار بزرگ در جمعیت جزیره بریتانیا رخ داد. در آن زمان، مردمی مهاجر وارد منطقه شدند و در مدت زمانی بسیار کوتاه، جایگزین جمعیتی شدند که بناهای عظیمی مانند استون‌هنج را ساخته بودند.

مردمی که حدود ۴۶۰۰ سال پیش وارد بریتانیا شدند، با «فرهنگ پیاله ناقوسی» شناخته می‌شوند که نامش را از شکل خاص ظرف‌های سفالی‌اش گرفته است. تصور می‌شد این فرهنگ از پرتغال یا اسپانیا آمده باشد؛ اما پژوهشی جدید نشان می‌دهد مردمی که آن زمان به بریتانیا رسیدند، در واقع از آن سوی دریای شمال و از منطقه دلتاهای رودخانه‌ای کشورهای سفلی آمده بودند.

آن‌طور که نیوساینتیست می‌نویسد، داستان از جایی شروع می‌شود که گروهی از پژوهشگران به سرپرستی دیوید رایش در دانشگاه هاروارد، ژنوم ۱۱۲ انسان باستانی را بررسی کردند که بین ۸۵۰۰ تا ۱۷۰۰ پیش از میلاد در مناطق امروزی هلند، بلژیک و غرب آلمان زندگی می‌کردند.

نتایج نشان داد جمعیتی خاص در دل دلتاهای رودخانه‌ای منطقه راین–موز شکل گرفته بود. این محیط برای کشاورزان اولیه بسیار نامساعد بود، اما برای شکارچی-گردآورنده‌هایی که به زندگی در آب و تالاب عادت داشتند، سرشار از منابع غذایی بود: ماهی، پرندگان آبزی، حیوانات شکار و گیاهان وحشی.

برای درک اهمیت این موضوع باید کمی عقب‌تر برویم. حدود ۶۵۰۰ سال پیش از میلاد، کشاورزان نوسنگی که از آناتولی آمده بودند در سراسر اروپا گسترش یافتند. کشاورزی باعث تولید غذای بیشتر و جمعیت بالاتر شد و معمولاً در هر منطقه‌ای که وارد می‌شدند، در مدت چند قرن تبار ژنتیکی شکارچیان بومی تقریباً از بین می‌رفت.

اما در تالاب‌های شمال اروپا داستان متفاوت بود. محیط نامساعد باعث شد کشاورزان نتوانند به‌راحتی در آن‌جا مستقر شوند. به همین دلیل، مردم بومی توانستند هزاران سال سبک زندگی شکارچی-گردآورنده خود را حفظ کنند و حتی از موضع قدرت با تازه‌واردان تعامل داشته باشند.

تجزیه‌و‌تحلیل DNA نشان می‌دهد این ارتباط احتمالاً بیشتر از طریق ازدواج شکل گرفته است. بررسی ژنتیکی حاکی از آن است که تبار پدری این جوامع همچنان مربوط به شکارچیان بومی بود؛ اما نشانه‌هایی وجود دارد که زنانِ جوامع کشاورز به‌تدریج وارد این گروه‌ها شده‌اند. به زبان ساده، مردان بومی در محل زندگی خود باقی می‌ماندند و زنان از جوامع کشاورزی به آن‌ها می‌پیوستند.

حدود ۳۰۰۰ پیش از میلاد، موج دیگری از مهاجرت آغاز شد. چوپانان کوچ‌نشین از استپ‌های اوکراین و روسیه به سمت غرب حرکت کردند و فرهنگ ظروف طنابی (ظروف دارای نقش شبیه طناب) را در اروپا گسترش دادند. بااین‌حال، تأثیر آن‌ها در منطقه تالاب‌ها محدود بود و تنها ردپای ژنتیکی اندکی از آن‌ها دیده می‌شود.

اما حدود ۲۵۰۰ پیش از میلاد، فرهنگ پیاله ناقوسی ظهور و همه‌چیز تغییر کرد. این فرهنگ ترکیبی از تبار استپی، شکارچی و کشاورز را با خود داشت و به‌سرعت گسترش یافت. حدود ۲۴۰۰ پیش از میلاد، این مردم به بریتانیا رسیدند. آنچه رخ داد یکی از سریع‌ترین تغییرات جمعیتی شناخته‌شده در تاریخ باستان است: در کمتر از یک قرن، تقریباً تمام جمعیت پیشین جزیره جایگزین شد. مدل‌های ژنتیکی نشان می‌دهد دست‌کم ۹۰ درصد و شاید حتی ۱۰۰ درصد تبار ژنتیکی قبلی از بین رفت.

دلیل این تغییر ناگهانی هنوز مشخص نیست. یکی از فرضیه‌های جدی، نقش بیماری‌هایی مانند طاعون است. احتمال دارد جمعیت‌های اروپای قاره‌ای قبلاً در معرض این بیماری قرار گرفته و مقاوم‌تر شده باشند، در حالی که مردم بریتانیا آمادگی مقابله با آن را نداشتند.

نکته جالب اینجاست که این تغییر عظیم جمعیتی به معنای نابودی کامل فرهنگ قبلی نبود. بناهای مهمی مانند ایوبری همچنان مورد استفاده قرار گرفتند و حتی گسترش یافتند. تازه‌واردان بسیاری از سنت‌های معماری محلی مانند حلقه‌های سنگی را پذیرفتند، اما در عین حال سبک‌های جدید سفال، پوشاک و شیوه زندگی را با خود آوردند. آن‌ها همچنین فلزات را وارد بریتانیا کردند که آغاز واقعی عصر برنز در این جزیره محسوب می‌شود.

پژوهش در ژورنال Nature منتشر شده است.