سونی مدتها است از آیندهی تمامدیجیتال حرف میزند، اما متن توافقنامههای پلی استیشن ۵ چیز دیگری هم نشان میدهد؛ خرید دیجیتال لزوما به معنای مالکیت نیست و حتی خود کنسول هم در برابر تصمیمهای شرکت کاملا مصون نمیماند.
در توافقنامهی مجوز نرمافزاری سیستمی پلیاستیشن ۵ آمده که سونی میتواند دسترسی به نرمافزار سیستم، خدمات پلیاستیشن، گارانتی و تعمیرات را به صلاحدید خود متوقف کند. چنین اقدامی لزوما دستگاه را از نظر فیزیکی خراب نمیکند، اما عملا کنسول را از کاربری عادی میاندازد.
متن قرارداد توضیح دقیقی هم نمیدهد که چه رفتاری مستحق چنین مجازاتی است، هرچند اشاره میکند این اختیار برای نقض شرایط سرویس در نظر گرفته شده است.
در سال ۲۰۲۰، سونی سرویس موقتی PlayStation Plus Collection را راه انداخت که به دارندگان پلیاستیشن ۵ با اشتراک PS Plus چند بازی پلیاستیشن ۴ را رایگان میداد. آن زمان، خرید PS5 یک چالش بود. خیلی زود یک راه میانبر ساده پیدا شد؛ کاربر میتوانست با پلیاستیشن ۵ وارد حساب کسی شود که پلیاستیشن ۴ دارد و بازیها فورا باز میشدند. بعضیها از همین راه به دوستانشان دسترسی رایگان دادند و بعضی دیگر دسترسی موقت را فروختند. پاسخ سونی هم سخت بود؛ حسابهای مرتبط را تا دو ماه مسدود کرد و کنسولهای درگیر را برای همیشه از خدمات شبکهای بیرون انداخت.
ماجرا فقط به سونی محدود نمیشود. موجی از گمانهزنیها دربارهی نسل بعدی کنسولها، یک نگرانی مشترک را هم زنده کرده است: حذف تدریجی رسانهی فیزیکی. اگر سونی تنها شرکتی نیست که به حذف دیسک فکر میکند، آیا موضوع غیرفعالکردن کنسول هم فقط به همین شرکت محدود میماند؟ پاسخ منفی است.
در توافقنامهی مجوز نرمافزار ایکسباکس، مایکروسافت هم صراحتا حق غیرفعالکردن کنسول را برای خود محفوظ نگه داشته است. در این سند، استفاده از «بازیها و لوازم جانبی غیرمجاز»، نصب «نرمافزار غیرمجاز» یا دورزدن «سیستم ضد سرقت، سیستمهای امنیتی و محدودیتهای فنی» میتواند مبنای چنین اقدامی باشد. مایکروسافت تعریف شفافی از «غیرمجاز» ارائه نمیکند، اما بخش مربوط به دورزدن ابزارهای ضد دزدی نرمافزاری، پیام را روشن میکند.
نوبت به نینتندو میرسد. در توافقنامهی کاربری سوییچ ۲ آمده که اگر کسی بخواهد بخشی از نرمافزار کنسول را مهندسی معکوس کند، حفاظهای امنیتی آن را دور بزند یا تغییر دهد یا نرمافزار دزدی استفاده کند، نینتندو میتواند «کنسول یا نرمافزار آن» را بهطور کامل یا جزئی «غیرقابلاستفاده» کند. در سال ۲۰۲۵ نیز کاربرانی که از ابزار MiG microSD استفاده کردند، با قطع دسترسی کنسولشان از اینترنت روبهرو شدند.
جمعبندی این گزارش روشن است. روی کاغذ، هر سه غول اصلی بازار میتوانند در شرایطی خاص دسترسی به کنسول را محدود کنند یا آن را از کار بیندازند. تفاوت در جزئیات متنهای حقوقی و دامنهی اجرا است، نه در اصل اختیار. برای کسی که میخواهد از چنین ریسکی دور بماند، تنها دستگاهی که این شرکتها بهسادگی نمیتوانند «فریز» کنند، کامپیوتر شخصی است.
شما دربارهی این سطح از اختیار شرکتها چه فکر میکنید؟
