آباره، مجرایی برای هدایت مسیر آب است و به سازهای گفته میشود که برای انتقال آب از منبع به محل مصرف ساخته شود. آباره بسته به شرایط زمین میتواند بخشی از مسیر را زیر زمین، روی سطح زمین یا روی سازههای طاقدار طی کند. آباره ممکن است بخشهایی طولانی، روباز و حتی مرتفع داشته باشد. نمونهای آشنا در ایران، پل جوبی در اصفهان است که بهعنوان پل جویی یا چوبی هم شناخته میشود. این پل نیز مسیری برای عبور آب روی خود داشت؛ هرچند این سازه با آبارههای رومی یکسان نیست و کارکرد بسیار متفاوتی داشته است.
پل جوبی اصفهان هم برای عبور آب از روی آن ساخته شده بود، اما با آباره به معنای دقیق کلمه یکی نیست. در جهان باستان، رومیان ایدهای مشابه را در مقیاسی بسیار بزرگتر به کار گرفتند و شبکهای گسترده از آبارهها ساختند که آب را از منابع دوردست به شهرها و سکونتگاهها میرساند. بعضی از این آبارهها صدها کیلومتر طول داشتند و بقایای آنها هنوز پابرجاست.
رومیان باستان به ساخت آبارههای عظیم شهرت داشتند. برای نمونه، آبارهی والنس که آب را به شهر قسطنطنیه، استانبول امروزی میرساند، ۴۰۰ کیلومتر طول داشت. بقایای آبارههای رومی امروزه از برجستهترین آثار معماری این تمدن هستند؛ اما رومیان چگونه توانستند چنین سازههای بزرگی بسازند که برای طولانیمدت حفظ شدند؟
نخستین مرحله، انتخاب مسیر بود. رومیان معمولاً چشمهها را بهعنوان منبع آب انتخاب میکردند و باید مسیر را طوری طراحی میکردند که آب با شیبی بسیار ملایم از چشمه به سمت شهر یا سکونتگاه جریان پیدا کند. آن الگا کولوسکیاوسترو، استاد مطالعات کلاسیک و مدیر بازنشستهی این رشته در دانشگاه برندایس در ماساچوست، به لایوساینس میگوید: «ساخت موفق آبارهها با شیبی بسیار ملایم رو به پایین از چشمه تا مقصد نهایی انجام میشد؛ برای مثال تا شهر روم.»
نخستین مرحله، انتخاب مسیر مناسب بود
نقشهبرداران رومی برای یافتن مسیر مناسب، از ابزارهایی مانند لیبرا و دیوپترا استفاده میکردند. جوزف لوئیس، باستانشناس دانشگاه کمبریج، توضیح میدهد که دیوپترا به شکل دیسکی با یک میله نشانهگیری در مرکز بود. این ابزار را میشد از یک پایه آویزان کرد و نقشهبردار با نگاه کردن از میان میلهی نشانهگیری به میلههایی که روی زمین قرار داشتند، اختلاف ارتفاع را اندازه میگرفت. نقشهبرداران با نشانهگیری به سمت میلههای نقشهبرداری، تفاوت ارتفاع را تعیین میکردند.
شکل دقیق لیبرا مشخص نیست، اما میدانیم که این ابزار یک شاقول آویزان داشت. نقشهبردار میتوانست موقعیت آن را با میلههای روی زمین مقایسه کند تا اختلاف ارتفاع سطح زمین را بهدست آورد. به گفتهی لوئیس، نقشهبرداران لیبرا را در امتداد مسیرهای پیشنهادی آباره قرار میدادند و با نگاه کردن به میلههای مدرج در جلو و عقب مسیر، تفاوت ارتفاع زمین را تعیین میکردند.
آبارهها همیشه در سطح زمین ساخته نمیشدند. در مناطقی که ساخت مسیر روی زمین دشوار بود، بخشهایی طولانی از آباره به زیر زمین میرفت. جردا دکلاین، پژوهشگر دانشگاه رادبود در هلند، در کتاب تأمین آب روم باستان که در سال ۲۰۰۱ توسط جی.سی. گیبن منتشر شد، نوشته است برخی آبارهها بیرون از شهر تقریباً هیچ بخش روبازی نداشتند، در حالی که برخی دیگر مسافت قابلتوجهی را روی طاقها طی میکردند.
یکی از عوامل مهم در دوام سازههای رومی، بتن بود. بتن رومی از پوزولان، مادهای خاکسترمانند، همراه با آهک و آب ساخته و در تماس با آب سخت میشد و بتن بادوامی بهوجود میآورد. جیووانی دفئو، استاد مهندسی صنعتی دانشگاه سالرنو در ایتالیا، میگوید بتن رومی «قطعاً نقش مهمی داشت»، بهویژه در پلها، طاقنماها و دیگر عناصر سازهای.
بااینحال، دوام آبارهها فقط به بتن مربوط نبود. دفئو معتقد است بقای چشمگیر آنها نتیجه ترکیبی از عوامل مختلف بود. رومیان مسیرهایی را انتخاب میکردند که از سازندهای زمینشناختی پایدار عبور میکردند و میکوشیدند از آتشفشانها و دیگر مناطق ناپایدار دور بمانند. نگهداری منظم نیز نقش مهمی داشت و در بسیاری از موارد تا قرون وسطی ادامه پیدا کرد.
- 23 روز قبلمطالعه '14
- 20 آذر 04مطالعه '2
- 13 فروردین 05مطالعه '15
آب در نزدیکی شهر گاهی وارد حوضچههایی میشد که برای جداکردن خاک و دیگر آلایندههای قابلمشاهده از آب کاربرد داشتند. هری ایوانز، استاد بازنشسته مطالعات کلاسیک دانشگاه فوردهم، توضیح میدهد که آب ابتدا در حوضچه میماند و رسوبات به کف میرفتند؛ سپس آب نسبتاً زلالتر از حوضچه خارج میشد و به سمت مخزن توزیع میرفت.
تعداد کارگران موردنیاز برای ساخت آباره نیز به اندازهی سازه و زمان تعیینشده برای تکمیل آن بستگی داشت. پژوهشگران در مقالهای در سال ۲۰۲۲ برآورد کردند که آبارهی هادریانی در آتن، با طول حدود ۲۰ کیلومتر، میتوانست درطول ۱۵ سال توسط تیمی حدود ۵۰۰ نفره ساخته شود.
پس از ساخت نیز نگهداری منظم برای حفظ عملکرد آباره ضروری بود. سیس پاسخیر، رئیس بخش زمینساختشناسی دانشگاه یوهانس گوتنبرگ ماینتس در آلمان که در مطالعهای در سال ۲۰۲۳ با تیم همکارانش آبارهای رومی در دیوونا در فرانسه را بررسی کرد، نتیجه گرفت کربنات بهمرور روی آباره انباشته میشد.
به گفتهی پاسخیر، کارکنان تعمیرات در این آباره «بخشی از کربنات را میتراشیدند» و سپس آباره را دوباره اندود میکردند. در برخی آبارههای دیگر، کارکنان حتی کربنات را نمیتراشیدند و «فقط روی کربنات را گچکاری میکردند، بیآنکه چیزی را تمیز کنند.»
تعداد نیروهای موردنیاز برای نگهداری به اندازهی آباره بستگی داشت. پاسخیر میگوید برای مکانی کوچک مانند دیوونا، نیروی کاری حدود ۱۲ نفر احتمالاً کافی بود، در حالی که «میدانیم در روم، چند صد نفر برای کارکردن آبارهها بهکار گرفته میشدند.»
حتی پس از فروپاشی امپراتوری روم نیز بسیاری از آبارهها باقی ماندند، زیرا برخی از آنها تا قرون وسطی و حتی دوران مدرن مورد استفاده و نگهداری قرار گرفتند. یکی از آبارهها، آکوا ویرگو است که در سال ۱۹ پیش از میلاد ساخته شد، اما هنوز هم آب را به شهر رم میرساند.
