در میان جانوران جهان، کمتر موجودی پیدا میشود که بخشی از بدنش برای فریب دادن شکار به شکل جانوری دیگر تغییر کرده باشد. اما در کوههای زاگرس ایران، ماری زندگی میکند که نوک دمش شبیه یک عنکبوت واقعی است: حرکت میکند، پا دارد و میتواند پرندگان را به سمت خود بکشاند.
اکنون پژوهشگران با استفاده از تصویربرداری پیشرفته، یکی از رازهای این مار عجیب را حل کردهاند: دم عنکبوتی افعی شاخدار دمعنکبوتی ایرانی (Pseudocerastes urarachnoides) هیچ بخش استخوانی اضافهای ندارد و تقریباً بهطور کامل حاصل تغییرات پوست و فلسهای بدن مار است.
افعی شاخدار دمعنکبوتی یکی از خاصترین مارهای خانوادهی افعیان است. این گونه تنها در بخشهایی از غرب ایران و مناطق مرزی شرق عراق دیده میشود و زیستگاه اصلی آن مناطق سنگلاخی و آهکی کوههای زاگرس است. در ایران، حضور آن در استانهایی مانند ایلام، کرمانشاه و خوزستان گزارش شده است.
این مار علاوه بر ظاهر معمول افعیها، ویژگی منحصربهفردی دارد: انتهای دم آن شبیه بدن یک عنکبوت ساخته شده است. بخش بیضیشکل انتهای دم نقش بدن عنکبوت را دارد و فلسهای بلند اطراف آن مانند پاهای عنکبوت حرکت میکنند.
مار در میان سنگها بیحرکت میماند و با رنگ بدنش تقریباً با محیط ترکیب میشود. سپس فقط دم خود را حرکت میدهد. برای پرندهای که از بالا نگاه میکند، چیزی شبیه یک عنکبوت کوچک در حال حرکت روی زمین دیده میشود. وقتی پرنده برای شکار عنکبوت نزدیک میشود، مار در فاصلهی مناسب حمله میکند.
افعی شاخدار دمعنکبوتی ایرانی با حرکت دادن دم خود، پرندگان را فریب میدهد و آنها را به سمت خود میکشاند
روش شکار وصفشده که طعمهگذاری با دم نام دارد، در گونههای مختلفی از مارها دیده میشود، اما افعی دمعنکبوتی ایرانی یکی از پیچیدهترین نمونههای شناختهشدهی آن را دارد؛ چون به جای یک حرکت ساده، یک تقلید ظاهری بسیار دقیق ایجاد کرده است.
داستان کشف این مار هم به اندازهی ظاهرش عجیب است.
نخستین نمونهی شناختهشدهی افعی دمعنکبوتی در سال ۱۹۶۸ توسط یک گروه پژوهشی جمعآوری شد و در مجموعهی موزهی فیلد شیکاگو قرار گرفت. در آن زمان، دانشمندان مطمئن نبودند زائدهی عجیب دم واقعاً بخشی از بدن مار است یا نتیجهی یک ناهنجاری، تومور یا حتی فعالیت انگل.
از آنجا که فقط یک نمونه در دسترس بود، این پرسش برای چند دهه بیپاسخ باقی ماند. اما در سال ۲۰۰۳ نمونهی دیگری از این مار پیدا شد و مشخص شد دم عنکبوتی یک ویژگی طبیعی این گونه است، نه یک اتفاق تصادفی. سه سال بعد، در سال ۲۰۰۶، این مار بهعنوان گونهای مستقل با نام علمی Pseudocerastes urarachnoides معرفی شد.
پژوهشگران با اسکن نمونهی مرجع این گونه دریافتند بخش عنکبوتی دم استخوانی ندارد و فقط از پوست و فلسهای تغییریافته ساخته شده است
در پژوهش جدید، تیمی از دانشمندان به سرپرستی جورجیوس جورجالیس از آکادمی علوم لهستان و با همکاری پژوهشگران موزهی تاریخ طبیعی فیلد شیکاگو، نمونهی مرجع افعی شاخدار دمعنکبوتی ایرانی را با استفاده از اسکن میکرو-CT بررسی کردند.
برشنگاری ریز پرتو ایکس یا میکرو سیتی اجازه میدهد بدون آسیب زدن به نمونه، استخوانها و بافتهای داخلی بدن دیده شوند. پژوهشگران انتظار داشتند در انتهای دم، ساختار استخوانی خاصی پیدا کنند که ظاهر عنکبوتی را توضیح دهد. اما نتیجه کاملاً متفاوت بود. مهرههای دم طبیعی بودند و هیچ استخوان اضافهای برای ساختن «پاهای عنکبوت» وجود نداشت.
پژوهشگران دریافتند این ظاهر عجیب نتیجهی تغییرات شدید در فلسهای پوست مار است. فلسهای انتهای دم در طول تکامل کشیدهتر شدهاند و رشتههایی انعطافپذیر ساختهاند. بخش بیضیشکل نیز از بزرگشدن و ترکیب چند فلس ایجاد شده است. به بیان ساده، این مار یک عنکبوت روی دمش ندارد؛ بلکه پوستش در طول میلیونها سال به شکلی تغییر کرده که مانند یک عنکبوت عمل کند.
این یافته فقط دربارهی یک مار عجیب نیست. پژوهشگران میگویند چنین نمونههایی نشان میدهند شناخت ما از جانوران گذشته ممکن است ناقص باشد.
بخش عنکبوتی دم این مار از استخوان ساخته نشده و بافت نرم معمولاً در فسیلها باقی نمیماند. بنابراین اگر میلیونها سال بعد فقط فسیل این مار پیدا شود، احتمالاً هیچ نشانهای از این ابزار شکار عجیب دیده نخواهد شد.
افعی شاخدار دمعنکبوتی نمونهای کمنظیر از سازگاری تکاملی است؛ جانوری که بدون تغییر دادن اسکلت، فقط با تغییر پوست و فلسهایش توانسته یک ابزار فریب پیچیده برای شکار بسازد. این مار همچنین به دلیل پراکندگی محدود، یکی از گونههای کمترشناختهشدهی ایران محسوب میشود. بیشتر گزارشها آن را در زیستگاههای محدود زاگرس ثبت کردهاند و اطلاعات دقیقی دربارهی اندازهی جمعیت آن وجود ندارد.
پژوهش در ژورنال The Anatomical Record منتشر شده است.
