واکاوی یک افسانه؛ آیا موی قرمز واقعاً درحال انقراض است؟

با وجود آنکه افراد موقرمز کمتر از دو درصد جمعیت جهان را تشکیل می‌دهند و این ویژگی با خطر بالاتر ابتلا به ملانوم همراه است، بررسی ساختار ژنتیکی صفت موی قرمز نشان می‌دهد نگرانی از انقراض این ویژگی بی‌پایه است؛ ژن مسئول این رنگ مو می‌تواند نسل‌ها بدون بروز ظاهری در جمعیت باقی بماند و تنها زمانی از میان می‌رود که دارندگان آن به‌طور محسوس فرزندان کمتری داشته باشند و هیچ مدرکی برای این روند وجود ندارد.

به‌گزارش لایو‌ساینس، کاترینا زورینا لیختنوالتر، پژوهشگر وابسته در مؤسسه‌ی ژنتیک رفتاری دانشگاه کلرادو بولدر که وراثت موی قرمز را بررسی کرده، می‌گوید: «هیچ شواهدی وجود ندارد که نشان دهد موهای قرمز در حال انقراض‌اند.» او توضیح می‌دهد ژن‌های مسئول موی قرمز بی‌خطرند، در فرایند تولیدمثل اختلالی ایجاد نمی‌کنند و به هیچ بیماری که مانع رسیدن فرد به سن باروری شود، مرتبط نیستند.

منطق پشت افسانه‌ی انقراض موقرمزها معمولا چنین است: موی قرمز نادر است؛ حتی در مناطقی که به قطب‌های موقرمزی جهان شهرت دارند -یعنی بریتانیا و ایرلند- تنها حدود ده درصد از جمعیت در این دسته قرار می‌گیرند. از سوی دیگر، موی قرمز صفتی مغلوب است، به این معنا که تنها وقتی دو ناقل این ویژگی با هم فرزندی داشته باشند، احتمال بروز موی قرمز در فرزند وجود دارد.

پرسش دیگری هم مطرح است: آیا بیماری‌های مرگباری مانند ملانوم می‌توانند جمعیت موقرمزها را از بین ببرند؟ افراد موقرمز به‌طور خاص در برابر آفتاب‌سوختگی آسیب‌پذیرترند. البته میان رنگین‌پوستان نیز افرادی با موی قرمز دیده می‌شوند؛ برای مثال مالکوم ایکس یکی از چهره‌های شناخته‌شده با موی مایل به قرمز بود.

اما در بیشتر موارد، موی قرمز اغلب با پوست روشن پیوند خورده است و در نتیجه، خطر بالاتر سرطان پوست را هم به ذهن می‌آورد. افزایش ریسک ملانوم در موقرمزها تنها به دلیل آفتاب‌سوختگی بیشتر نیست؛ بخشی از آن به واکنش‌های شیمیایی مضر فئومالانین، رنگدانه‌ای که رنگ قرمز مو را می‌سازد، مربوط است. بخشی نیز به کاهش توان ترمیم دی‌ان‌ای در افراد دارای این جهش ژنتیکی برمی‌گردد.

با وجود تمام خطرات، دانشمندان می‌گویند هیچ‌کدام از عوامل مذکور موقرمزها را به سمت انقراض نمی‌برند. نخست، باید پایه‌ی ژنتیکی ماجرا را در نظر گرفت. برای بروز موی قرمز، فرد باید نسخه‌ی مغلوب ژن MC1R (ژنی که در تولید رنگدانه نقش دارد) را از هر دو والد به ارث ببرد. کسی که تنها یک نسخه از این ژن را داشته باشد، ممکن است اصلاً موی قرمز را به ارث نبرد، اما همچنان می‌تواند این جهش را به فرزندان خود منتقل کند. بنابراین، انتقال ژن‌های موی قرمز میان نسل‌ها تنها بر عهده خود موقرمزها نیست، بلکه افرادی با هر رنگ موی دیگری هم می‌توانند در این چرخه سهیم باشند.

همین پدیده‌ی «ناقل پنهان» توضیح می‌دهد چرا یک صفت مغلوب می‌تواند حتی وقتی به‌ندرت دیده می‌شود، در جمعیت باقی بماند. جکسون مثال ساده‌ای می‌زند: «اگر نیمی از جمعیت ناقل یک جهش خاص باشند، تنها حدود یک‌چهارم زوج‌ها هر دو ناقل آن خواهند بود و از میان فرزندان همین زوج‌ها هم تنها حدود یک‌چهارم دو نسخه از آن جهش را به ارث می‌برند.»

برای اینکه موی قرمز واقعا از میان برود، واریانت‌های مربوط باید به‌طور پیوسته از خزانه‌ی ژنی جمعیت حذف شوند. از منظر تکاملی، چنین اتفاقی معمولاً زمانی رخ می‌دهد که ناقلان این واریانت‌ها یا خود موقرمزها نسبت به بقیه‌ی جمعیت، فرزندان کمتری داشته باشند.

جاناتان ریس، استاد بازنشسته‌ی پوست در دانشگاه ادینبرا، این موضوع را صریح بیان می‌کند: «تنها دلیلی که چیزی در جمعیت‌های بزرگ منقرض می‌شود، این است که آن گروه به اندازه‌ی بقیه فرزند تولید نکند؛ من شاهدی برای چنین چیزی درباره‌ی موقرمزها سراغ ندارم.»

نکته دوم به خطر سرطان پوست برمی‌گردد. به گفته‌ی ریس، افراد دارای واریانت‌های MC1R با خطری حدود دو تا چهار برابر بیشتر برای ابتلا به سرطان پوست روبه‌رو هستند. اما بالا بودن ریسک سرطان پوست به‌خودی‌خود به معنای افول تکاملی نیست. بسیاری از سرطان‌های پوست پس از دوران باروری فرد بروز می‌کنند. طبق آمار مؤسسه‌ی تحقیقات سرطان بریتانیا، بالاترین نرخ مرگ‌ومیر ناشی از ملانوم در بریتانیا میان افراد نود سال به بالا ثبت شده است؛ سنی که فرد فرصت کافی برای انتقال ژن‌های خود به نسل بعد داشته است.

پیش از اختراع ضدآفتاب و پزشکی مدرن، موقرمزها احتمالا بیشتر در معرض خطر مرگ ناشی از سرطان پوست پیش از فرزندآوری بوده‌اند. با‌این‌حال، از آنجایی که این ویژگی همچنان در جمعیت باقی مانده، این پرسش مطرح می‌شود که آیا موی قرمز مزیت تکاملی خاصی هم دارد؟

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد موی قرمز می‌تواند فواید سلامتی غیرمنتظره‌ای هم به همراه داشته باشد. برای نمونه، پژوهشی تازه نشان داده است که رنگدانه‌ی فئومالانین می‌تواند به تنظیم سطح مازاد سیستئین (cysteine) سلولی کمک کند، ماده‌ای که در غلظت بالا می‌تواند آسیب‌زا باشد.

ریس می‌گوید: «داستان ویتامین دی رایج‌ترین توضیحی است که معمولاً مطرح می‌شود.» پوست روشن‌تر که معمولا با موی قرمز همراه است، امکان تولید ویتامین دی بیشتر را در فصل‌های تاریک و کم‌نور زمستان فراهم می‌کند. با‌این‌حال، او تأکید می‌کند شواهد کافی برای اثبات این فرضیه وجود ندارد، به‌ویژه از آن‌رو که تعریف دقیق «موقرمز» خود دشوار است. رنگ مو طیفی پیوسته است و مرز میان موی قرمز و موی بلوند مایل به قرمز (strawberry blond) چندان روشن نیست؛ همین موضوع مطالعه‌ی دقیق این پدیده را بدون توالی‌یابی ژنومی گروه‌های بزرگ از جمعیت دشوار می‌کند.

با‌این‌وجود، فراوانی موی قرمز می‌تواند در طول زمان نوسان داشته باشد. به گفته‌ی جکسون، با افزایش جابه‌جایی جمعیت‌ها و ازدواج افراد با شریکانی از مناطقی که واریانت‌های MC1R در آن‌ها کمتر رایج است، می‌تواند فراوانی این صفت را اندکی کاهش دهد. اما چنین روندی تنها تغییری در نسبت فراوانی است و با انقراض تعریف نمی‌شود.

تا زمانی که واریانت‌های ژن MC1R به‌شکل پنهان در میان ناقلان باقی بماند و تا زمانی که موقرمزها به‌طور محسوس فرزندان کمتری نسبت به بقیه‌ی جمعیت نداشته باشند، چیزی به نام انقراض موی قرمز در کار نخواهد بود.