آزمایش جنجالی آینه؛ آیا نهنگهای سفید هم خودآگاهی دارند؟
نهنگ سفیدی به نام ناتاشا در ویدئوهای زیرآبی ثبتشده در آکواریومی در نیویورک، بارها مقابل آینهای دوطرفه توقف میکند، گردنش را میکشد، بدنش را میچرخاند و حرکات مختلفی انجام میدهد. دخترش ماریس نیز رفتارهای مشابهی بروز میدهد. اکنون پژوهشی تازه میگوید هر دو نهنگ نشانههایی از «تشخیص خود در آینه» را نشان دادهاند؛ قابلیتی که سالهاست یکی از نشانههای احتمالی خودآگاهی در حیوانات به شمار میرود.
اگر این نتیجه تأیید شود، نهنگهای سفید یا همان نهنگهای بلوگا به گروه کوچکی از جانورانی میپیوندند که توانستهاند از آزمون آینه سربلند بیرون بیایند. برخی میمونهای بزرگ، فیلهای آسیایی، دلفینهای پوزهبطری و احتمالاً زاغیها و نهنگهای قاتل از جمله این حیوانات هستند. در مقابل، حیواناتی مانند سگها و گربهها تاکنون در این آزمون موفق نبودهاند.
آزمون تشخیص خود در آینه که در سال ۱۹۷۰ توسط گوردون گالوپ طراحی شد، بررسی میکند آیا حیوان میتواند بفهمد تصویر درون آینه متعلق به خودش است یا نه. در این آزمایش، پژوهشگران علامتی روی بدن حیوان میگذارند که فقط در آینه دیده میشود؛ اگر حیوان هنگام نگاه کردن به آینه سعی کند آن علامت را بررسی یا لمس کند، این رفتار نشانهای از تشخیص خود در نظر گرفته میشود.
پژوهشگران روی بدن نهنگها علامت گذاشتند تا بررسی کنند آیا حیوان هنگام دیدن آینه به آن بخش واکنش نشان میدهد یا نه
بااینحال، تفسیر نتایج آزمون ساده نیست. گالوپ معتقد بود تنها رفتارهای کاملاً هدفمند و واضح میتوانند نشانه موفقیت در این آزمایش باشند و صرف نگاه کردن طولانی به آینه یا انجام حرکات عجیب کافی نیست.
به گزارش ارز تکنیکا، ویدئوها بیش از بیست سال پیش ضبط شده بودند. دایانا ریس، نویسنده ارشد پژوهش، در ایمیلی توضیح داد: «پس از انجام مطالعه اولیه امیدوار بودیم در سالهای بعد پژوهشهای بیشتری روی نهنگهای سفید دیگر انجام دهیم، اما این امکان فراهم نشد.»
ریس افزود: «با الهام از مطالعات فراوانی که در سالهای اخیر درباره جنبههای مختلف شناخت و رفتار نهنگهای سفید منتشر شدهاند، تصمیم گرفتیم نوارهای ویدئویی اصلی را دوباره بررسی و دیجیتالی کنیم و تحلیلی دقیق و سختگیرانه روی آنها انجام دهیم.» البته در این مدت برخی از نوارها آسیب دیده بودند و بخشی از دادههای اولیه نیز از بین رفته بود.
در آزمایش، چهار نهنگ سفید در برابر آینه قرار گرفتند، اما فقط ناتاشا و ماریس علاقه مداومی به آن نشان دادند و وارد مرحله اصلی پژوهش شدند. پژوهشگران با رژ لب ضدآب روی بدن آنها علامت گذاشتند و برای اطمینان، آزمایش کنترل بدون رنگ واقعی را نیز انجام دادند تا مشخص شود واکنش حیوانات فقط به لمس مربوط نیست. به گفته پژوهشگران، نهنگها تنها زمانی رفتارهای مرتبط با تشخیص خود را نشان دادند که علامت واقعی روی بدنشان وجود داشت و این رفتارها با الگوهای مشاهدهشده در برخی حیوانات دیگرِ دارای توانایی تشخیص خود شباهت داشت.
مهمترین رفتار ثبتشده در پژوهش مربوط به ناتاشا بود؛ نهنگ بلوگایی که بارها بخش علامتگذاریشده بدنش در پشت گوش راست را به سمت آینه میبرد و به آن فشار میداد. پژوهشگران این رفتار را قویترین نشانه تشخیص خود در مطالعه میدانند، زیرا به نظر میرسد حیوان متوجه شده بود تصویر درون آینه به بدن خودش تعلق دارد. البته نهنگها برخلاف میمونها یا فیلها اندامهایی مانند دست یا خرطوم ندارند تا بتوانند مستقیم به علامت اشاره یا آن را لمس کنند و همین موضوع تفسیر رفتار آنها را دشوارتر میکند.
- کدام حیوانات میتوانند چهره خود را در آینه تشخیص دهند؟17 آبان 02مطالعه '3
- خودآگاهی فراتر از انسان؛ اختاپوس بودن چه شکلی است؟17 مرداد 01مطالعه '12
- پنگوئنها در آزمون آینه نشانههایی از خودآگاهی نشان دادند20 دی 01مطالعه '4
همه دانشمندان با این نتیجهگیری موافق نیستند. برخی رفتارهایی که در مطالعه به آنها اشاره شده، مانند بازی با حبابها یا چرخشهای نمایشی، پیشتر نیز در نهنگهای سفید و حتی بدون حضور آینه مشاهده شده بود. به همین دلیل بعضی پژوهشگران میگویند شاید بخشی از این واکنشها صرفاً ناشی از کنجکاوی یا سرگرم شدن با یک جسم جدید بوده باشد.
بحث مهمتر به خود آزمون آینه مربوط میشود. بسیاری از پژوهشگران معتقدند آزمایش بیش از حد بر حس بینایی تکیه دارد و به همین دلیل ممکن است معیار مناسبی برای سنجش آگاهی در همه حیوانات نباشد. آنیل سِت، عصبشناس دانشگاه ساسکس بریتانیا، میگوید این آزمون در اصل فقط نوع خاصی از توانایی تشخیص بدن یا چهره خود را میسنجد و شکست در آن الزاماً به معنای نداشتن آگاهی یا حس «خود» نیست. او توضیح میدهد انسانها موجوداتی بسیار وابسته به بینایی هستند، اما حیوانات دیگر ممکن است جهان را بیشتر از طریق بو، صدا یا پژواکیابی درک کنند.
مهمترین رفتار ثبتشده مربوط به نهنگی به نام ناتاشا بود که بارها قسمت علامتگذاریشدهٔ بدنش را به سمت آینه برد
از سوی دیگر، برخی منتقدان حتی معتقدند موفقیت در آزمون آینه نیز لزوماً ثابت نمیکند حیوانی خودآگاه است. الکس جردن، زیستشناس تکاملی مؤسسه رفتار حیوانات ماکس پلانک آلمان، میگوید این آزمایش بیش از حد انسانمحور طراحی شده و ممکن است ما ویژگیهای انسانی را به حیوانات نسبت دهیم. به گفته او، آزمون آینه شاید بیشتر از آنکه پاسخ قطعی بدهد، محدودیتهای ما را در درک ذهن حیوانات نشان میدهد.
امروزه بسیاری از دانشمندان بر این باورند که آگاهی احتمالاً ویژگی کاملاً صفر و یکی نیست و ممکن است در گونههای مختلف، شکلها و درجات متفاوتی داشته باشد. اگر چنین باشد، انتظار اینکه همه حیوانات دقیقاً مانند انسانها به آینه واکنش نشان دهند، منطقی نخواهد بود.
با وجود تمام انتقادها، آزمون آینه همچنان یکی از معدود ابزارهایی است که پژوهشگران برای مطالعه ذهن حیوانات در اختیار دارند. شاید این آزمون نتواند بهتنهایی ثابت کند حیوانی خودآگاه است، اما همچنان پنجرهای کمنظیر به دنیای درونی جانوران باز میکند؛ دنیایی که دانشمندان هنوز بخش بزرگی از آن را نمیشناسند.
پژوهش در ژورنال PLOS One منتشر شده است.