چرا هیچ پستاندار آبی رنگی در طبیعت وجود ندارد؟

اگر به دنیای جانوران نگاه کنیم، رنگ آبی تقریباً همه‌جا دیده می‌شود؛ از بال‌های درخشان پروانه‌ها گرفته تا پرهای براق پرندگان ماهی‌خوار و طاووس‌ها. بسیاری از ماهی‌ها، خزندگان و حشرات نیز رنگ‌های آبی چشمگیری دارند. اما در میان پستانداران، رنگ آبی تقریباً ناپدید می‌شود. در طبیعت عملاً هیچ پستاندار کاملاً آبی‌رنگی وجود ندارد؛ حتی جانورانی مانند نهنگ آبی، کل یال‌دار آبی یا میمون آبی نیز در واقع آبی واقعی نیستند و فقط در برخی شرایط نوری چنین به نظر می‌رسند.

فقدان رنگ آبی در میان پستانداران از مدت‌ها پیش توجه زیست‌شناسان را جلب کرده است. پرسش اصلی این است که چرا پستانداران نتوانسته‌اند مانند بسیاری از گروه‌های دیگر جانوری رنگ آبی واقعی تولید کنند.

رنگ در بدن جانوران معمولاً به دو روش اصلی ایجاد می‌شود. روش نخست استفاده از رنگدانه‌ها است؛ موادی شیمیایی که نور را جذب یا بازتاب می‌کنند و باعث دیده شدن رنگ‌های مختلف می‌شوند. در پستانداران، مهم‌ترین رنگدانه «ملانین» است که عمدتاً مسئول رنگ‌های تیره به شمار می‌رود. زمانی که بدن جانور ملانین تولید نکند، پدیده‌ای به نام زالی یا آلبینیسم رخ می‌دهد و جانور ظاهری کاملاً سفید پیدا می‌کند.

اما در بسیاری از جانوران، رنگ فقط از رنگدانه‌ها به وجود نمی‌آید. برخی رنگ‌ها «ساختاری» هستند؛ یعنی ساختار میکروسکوپی سطح پر، پوست یا فلس باعث می‌شود نور به شیوه خاصی پراکنده یا بازتاب و رنگ مشخصی دیده شود. رنگ آبی در بسیاری از پرندگان و حشرات از همین راه ایجاد می‌شود.

برای مثال، بال بسیاری از پروانه‌ها در واقع رنگدانه آبی ندارد. در عوض، ساختارهای بسیار ریز روی بال آن‌ها نور را طوری بازتاب می‌دهند که چشم انسان آن را آبی می‌بیند. پرندگان آبی‌رنگ نیز اغلب از همین سازوکار استفاده می‌کنند. در حقیقت، تولید رنگدانه آبی در طبیعت نسبتاً دشوار است و بسیاری از جانوران برای ایجاد این رنگ به سراغ روش‌های ساختاری رفته‌اند.

در میان پستانداران، نخستی‌ها متنوع‌ترین الگوهای رنگی را دارند. بااین‌حال، حتی میمون آبی (Cercopithecus mitis) نیز واقعاً آبی نیست. خز این جانور بیشتر خاکستری تیره یا خاکستری مایل به آبی است و فقط در نور خاص، ته‌رنگ آبی پیدا می‌کند. همین موضوع درباره کل یال‌دار آبی و حتی نهنگ آبی نیز صدق می‌کند. رنگ بدن این جانوران بیشتر خاکستری است و شرایط نور و انعکاس باعث می‌شود اندکی آبی به نظر برسند.

شانون فارینگتون، متصدی ارشد باغ‌وحش لندن وابسته به «انجمن جانورشناسی لندن»، توضیح می‌دهد که پستانداران، مانند انسان‌ها، تحت محدودیت‌های تکاملی قرار دارند. به گفته او، تکامل همیشه به سمت تولید ویژگی‌های زیباتر یا رنگارنگ‌تر حرکت نمی‌کند، بلکه ویژگی‌هایی حفظ می‌شوند که به بقای جانور کمک کنند. او می‌گوید: «آیا داشتن پوست آبی یا سبز واقعاً مزیتی برای بقا ایجاد می‌کند؟ بسیاری از جانوران درطول هزاران سال دقیقاً به شکلی تکامل یافته‌اند که برای زنده‌ماندن به آن نیاز داشته‌اند.»

در برخی پستانداران، ظاهر آبی از طریق ساختارهای میکروسکوپی پوست ایجاد می‌شود، نه به وسیله رنگدانه‌ها. یکی از معروف‌ترین نمونه‌ها مَندریل یا شاه‌بابون (Mandrillus sphinx) است؛ میمونی آفریقایی با چهره‌ای بسیار رنگارنگ. در پوست صورت این جانور، رشته‌های پروتئینی و فیبرهای کلاژن به شکلی منظم کنار هم قرار گرفته‌اند. این ساختارها نور را پراکنده می‌کنند و در نتیجه بخش‌هایی از صورت جانور آبی دیده می‌شود.

فارینگتون توضیح می‌دهد که ترکیب رنگ‌های آبی و قرمز در صورت و پشت بدن مندریل‌های نر نقش مهمی در جلب توجه ماده‌ها و نمایش قدرت و سلطه آن‌ها دارد. هرچه رنگ‌ها شدیدتر و درخشان‌تر باشند، معمولاً نشانه سلامت و جایگاه اجتماعی بالاتر جانور است.

پدیده مشابهی در میمون وروت (Chlorocebus pygerythrus) نیز دیده می‌شود؛ جانوری که به داشتن کیسه بیضه آبی‌رنگ معروف است. این رنگ نیز نتیجه وجود رنگدانه آبی نیست، بلکه از پراکندگی نور ناشی می‌شود.

همین سازوکار دلیل آبی بودن چشم بسیاری از انسان‌ها نیز است. در چشم‌های آبی، رنگدانه آبی وجود ندارد؛ بلکه ساختار لایه‌های عنبیه باعث پراکندگی نور و دیده‌شدن رنگ آبی می‌شود.

در نهایت، به نظر می‌رسد طبیعت هرگز در پستانداران مسیر تولید رنگ آبی واقعی را طی نکرده است. بیشتر رنگ‌های بدن این جانوران بر پایه طیف‌های قهوه‌ای، سیاه، زرد و قرمز شکل گرفته‌اند؛ رنگ‌هایی که به کمک ملانین تولید می‌شوند و از نظر تکاملی برای استتار، محافظت یا ارتباط میان جانوران کافی بوده‌اند.

به همین دلیل، برخلاف پرندگان و حشرات، هنوز هیچ پستاندار کاملاً آبی یا سبزرنگی در طبیعت شناخته نشده است.