تراژدی کوآگا؛ اولین حیوان منقرض‌شده‌ای که دی‌ان‌ای آن تجزیه‌وتحلیل شد

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، کوآگا (Equus quagga quagga) برای همیشه از دشت‌های آفریقای جنوبی ناپدید شد. این جانور منقرض‌شده با ظاهری شبیه اسب و نوارهای قهوه‌ای تیره بر سر و گردنش، سال‌ها به‌عنوان گونه‌ای مستقل شناخته می‌شد؛ اما راز واقعی گونه‌ی کوآگا در ژنوم او نهفته بود.

اما چه عواملی کوآگا را به نابودی رساند؟ شکار بی‌رویه برای گوشت و پوست، همراه با تلاش کشاورزان برای محافظت از محصولاتشان، این جانور را به ورطه‌ی انقراض کشاند. آخرین کوآگای وحشی در اواخر دهه ۱۸۷۰ جان سپرد و آخرین نمونه در اسارت نیز در سال ۱۸۸۳ در باغ‌وحش آرتیس آمستردام تلف شد.

کوآگا از شانه‌ها تا عقب بدن، بیشتر شبیه اسب به نظر می‌رسید. تصور غالب تا همین چند دهه پیش، این بود که کوآگا گونه‌ای منحصربه‌فرد است، اما تحلیل‌های ژنتیکی شگفت‌انگیز در سال ۱۹۸۴ از حقیقتی دیگر پرده برداشت: کوآگا زیرگونه‌ای از گورخر دشتی (Equus quagga) محسوب می‌شد. محققان دانشگاه کالیفرنیا و باغ‌وحش سن‌دیگو با بررسی یک قطعه عضله‌ی خشک‌شده‌ی کوآگا که در موزه نگهداری می‌شد، به این کشف سرنوشت‌ساز دست یافتند.

پژوهش‌های تازه نیز با استفاده از دی‌ان‌ای هشت نمونه‌ی کوآگا و مقایسه‌ی آن با گورخر دشتی، نشان داده‌اند که کوآگا تنوع ژنتیکی بسیار اندکی داشت. همچنین، پژوهشگران دریافتند که این اسب‌سان احتمالاً تنها در عصر یخبندان اخیر (حدود ۱۴۰هزار سال پیش) از گورخر دشتی جدا شده بود.

کوآگای واقعی برای همیشه از بین رفته، اما امید برای بازگشتش همچنان زنده است. در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی، راینهولد رائو، تاکسیدرمیست آلمانی، پروژه‌ی کوآگا (Quagga Project) را با هدف بازسازی این جانور از‌دست‌رفته از طریق روش‌های انتخابی پرورش آغاز کرد.

هدف اصلی پروژه‌ی کوآگا، جبران اشتباهی تاریخی بود؛ «اصلاح خطای فاجعه‌باری که بیش از صد سال پیش به‌دلیل طمع و فقدان دوراندیشی رخ داد.» رائو و تیمش با استفاده از گورخرهای مدرن تلاش کردند تا ویژگی‌های ظاهری کوآگا را در نسل‌های بعدی بازسازی کنند. اگر احیا موفقیت‌آمیز باشد، دسته‌هایی از حیواناتی که ویژگی‌های ظاهری کوآگای اصلی را دارند، دوباره در دشت‌های آفریقای جنوبی پرسه خواهند زد.

فرآیند یادشده شامل پرورش گورخرهایی با خطوط کمرنگ‌تر، حذف تدریجی خطوط روی نیم‌تنه‌ی شکمی، ایجاد رنگ فندوقی در قسمت بالایی بدن و پوزه‌ای قرمز است. پروژه‌ی کوآگا پس از چند دهه تلاش مستمر، موفق به پرورش گورخرهایی شده است که سرهای راه‌راه دارند و خطوط آن‌ها با فاصله گرفتن از سر محو می‌شوند. اگرچه پروژه همچنان در جریان است، تا رسیدن به هدف نهایی راهی طولانی در پیش دارد.

البته پروژه انتقادهای فراوانی را نیز به دنبال دارد. برخی معتقدند بازسازی ظاهری کوآگا تلاشی سطحی است و نمی‌توان فرزندان حاصل از پرورش انتخابی را کوآگای اصیل دانست؛ چراکه ژنوم کامل کوآگا احیا نشده است. در مقابل، دیگر منتقدان بر این باورند که بودجه‌ی صرف‌شده برای این پروژه می‌توانست به حفاظت از گونه‌های در معرض خطر انقراض اختصاص یابد.

با وجود تمام چالش‌ها و بحث‌ها، پروژه‌ی کوآگا نشان می‌دهد علم می‌تواند راه‌هایی نوآورانه برای جبران اشتباهات گذشته ارائه دهد. داستان کوآگا یادآور اهمیت حفظ تنوع زیستی و ضرورت توجه به پیامدهای شکار بی‌رویه و تخریب زیستگاه است.

آیا تلاش‌های پروژه در نهایت به بازگشت کوآگا به دشت‌های آفریقای جنوبی منجر خواهد شد؟ زمان به این پرسش پاسخ خواهد داد. اما صرف‌نظر از هر پرسش و پاسخی، نابودی کوآگا هنوز هم داستانی غم‌انگیز از انقراض است که همچنان به‌طور فزاینده در دنیا رخ می‌دهد.