همه‌چیز درباره J-35A، جنگنده نسل پنجم چین؛ رقیبی واقعی برای F-35 یا پروژه‌ای پرابهام؟

برای سال‌ها، بازار و فناوری جنگنده‌های پنهان‌کار عمدتا باشگاهی آمریکایی شناخته می‌شد؛ اما نمایش‌های اخیر چین در رویدادهای هوانوردی نشان می‌دهد پکن دیگر به نقش تماشاگر این رقابت رضایت نمی‌دهد و برنامه‌ای جدی برای تثبیت جایگاه خود در بازار جهانی تسلیحات دارد.

J-35A یکی از مهم‌ترین محورهای استراتژی چینی‌ها محسوب می‌شود؛ جنگنده‌ای نسل پنجمی و چندمنظوره که از طرفی برای تقویت توان رزمی نیروی هوایی ارتش آزادی‌بخش خلق توسعه داده شد و درعین‌حال از همان ابتدا طراحی‌اش با نگاهی به بازار صادرات پیش رفت.

جایگاه J-35A را می‌توان در چارچوب راهبردی دانست که در ادبیات نظامی با عنوان ترکیب سطح بالا ـ سطح پایین (High-Low Mix) شناخته می‌شود؛ همان‌طور که ایالات متحده در کنار جنگنده‌ی برتری هوایی F-22، به تولید گسترده‌تر و کم‌هزینه‌تر F-35 روی آورد، چین نیز سعی دارد J-35A را در کنار J-20 به‌کار گیرد؛ ترکیبی‌که می‌تواند میان قابلیت‌های پیشرفته، هزینه‌ی عملیاتی و مقیاس ناوگان تعادل ایجاد کند.

اهمیت J-35A صرفا به نقش آن در ساختار نیروهای مسلح چین محدود نمی‌شود. در صورت موفقیت این پروژه، جهان ممکن است برای نخستین‌بار با جنگنده‌ی پنهان‌کار نسل پنجمی صادراتی روبه‌رو شود که برخلاف نمونه‌های غربی، با محدودیت‌های سیاسی و الزامات امنیتی کمتری عرضه خواهد شد.

بااین‌حال هنوز ابهامات زیادی درباره‌ی توانایی‌های واقعی جنگنده وجود دارد؛ طراحی بیرونی و مشخصات اعلام‌شده تنها بخشی از پازل J-35A هستند؛ ارزش عملیاتی یک جنگنده‌ی نسل پنجم بیش‌از هر چیز به کیفیت سامانه‌های حسگر، یکپارچگی نرم‌افزارها، آگاهی محیطی خلبان و توان شبکه‌محور آن بستگی دارد.

آیا J-35A واقعا یک هیولای پنهان‌کار و رقیبی هم‌تراز برای استانداردهای غربی به‌حساب می‌آید یا صرفا کالبدی است که خوب طراحی شده و فاصله‌ی زیادی با فناوری‌های یکپارچه نسل پنجم دارد؟ بررسی ابعاد فنی و مهندسی پرنده‌ی چینی‌ها، پاسخ این پرسش را روشن خواهد کرد.

روند توسعه‌ی J-35A، برخلاف بسیاری از پروژه‌های کلان نظامی که با سفارش مستقیم و بودجه‌های هنگفت دولتی کلید می‌خورند، مسیر کاملا متفاوتی را طی کرد. بیش‌از یک دهه پیش در سال ۲۰۱۲، شرکت هواپیماسازی شنیانگ (SAC) با تکیه‌بر سرمایه‌گذاری داخلی و به‌صورت کاملا مستقل، از پیش‌نمونه‌ای به‌نام FC-31 ملقب به Gyrfalcon پرده برداشت.

در آن دوران تمام تمرکز و منابع نیروی هوایی ارتش چین روی پروژه‌ی جنگنده‌ی سنگین چنگدو J-20 متمرکز بود و پلتفرم پیشنهادی شنیانگ شانس چندانی برای جلب‌توجه نداشت. به‌همین دلیل، FC-31 در سال‌های ابتدایی صرفا به‌عنوان طرحی صادراتی برای جذب مشتریان خارجی معرفی می‌شد.

مهندسان چینی با اعمال تغییرات ساختاری عمیق، از جمله یکپارچه‌سازی کانوپی یا حباب کابین خلبان، اصلاح زاویه‌ی دم و بال‌ها و بهینه‌سازی هندسی محفظه‌ی موتورها، توانستند سطح مقطع راداری (RCS) را به‌میزان چشمگیری کاهش دهند و عملکرد پروازی جنگنده را متحول کنند.

ارتقای همه‌جانبه در ساختار جنگنده‌ی شنیانگ، سرانجام ورق را به نفع شرکت برگرداند. نیروی دریایی چین که برای ناوهای هواپیمابر نسل جدید خود به‌ویژه ناو فوجیان با سیستم پرتاب کاتاپولت الکترومغناطیسی، به جنگنده‌ی پنهان‌کار نیاز داشت، پتانسیل بالای این پلتفرم را تأیید کرد.

بدین‌ترتیب طرحی که روزی توسط ارتش نادیده گرفته می‌شد، اکنون به یکی‌از پیشرفته‌ترین پروژه‌های هوانوردی نظامی پکن تبدیل شده است.

بخش پیشرانه همواره یکی‌از پرچالش‌ترین اجزای مهندسی هوافضا در چین محسوب می‌شود. برخلاف F-35 آمریکایی که قدرت مانور و پرواز خود را مدیون موتوری فوق‌العاده قدرتمند است، مهندسان چینی به‌دلیل محدودیت‌های فنی و تاریخی در ساخت موتورهای تک‌محور با توان خروجی بسیار بالا، در طراحی J-35A به سراغ پلتفرم دوموتوره رفته‌اند.

جنگنده‌ی J-35A در حال حاضر نیروی خود را از دو موتور توربوفن تأمین می‌کند که احتمالا نسخه‌های ارتقایافته از خانواده‌ی WS-13E یا نسل جدیدتر WS-19 هستند.

طراحی دوموتوره، مزیت انکارناپذیری در زمینه‌ی ایمنی پرواز به‌همراه دارد؛ به‌خصوص در مأموریت‌های طولانی روی پهنه‌های آبی وسیع که در صورت ازکارافتادن یکی‌از موتورها، خلبان همچنان شانس بالایی برای بازگرداندن پرنده به پایگاه خواهد داشت.

J-35A همچنین برای انعطاف‌پذیری رزمی به یک نردبان تلسکوپی داخلی مجهز است که به خلبان اجازه می‌دهد بدون تجهیزات زمینی وارد کابین شود. این قابلیت، نیاز به پله‌های پرتابل دست‌وپاگیر را حذف می‌کند و زمان واکنش در باندهای پرواز یا ناوهای هواپیمابر را به حداقل می‌رساند.

از منظر الکترونیک پروازی، J-35A در کلاسی بالاتر از جنگنده‌های رزمی ساده قرار می‌گیرد و نقش یک گره یا نود کنترل هوایی را ایفا می‌کند. این هواپیما به رادار پیشرفته‌ی آرایه فازی فعال (AESA) با برد تشخیص ۲۰۰ کیلومتر، احتمالا سیستم روزنه‌ی توزیع‌شده و سیستم هدف‌گیری الکترواپتیکال (EOTS) در زیر دماغه مجهز است؛ تجهیزاتی که امکان کشف، شناسایی و قفل روی اهداف را به‌صورت غیرفعال و بدون انتشار امواج راداری لودهنده فراهم می‌کنند.

به‌واسطه‌ی لینک‌های ارتباطی و شبکه‌محور بسیار امن، J-35A می‌تواند اطلاعات تاکتیکی خود را در لحظه با سایر پلتفرم‌ها از جمله جنگنده‌های سنگین‌تر مانند J-20، ناوگان پهپادها و سیستم‌های پدافند سطحی به اشتراک بگذارد و در محیط‌های آلوده به پارازیت و جنگ الکترونیک بقاپذیری بالایی داشته باشد.

کارشناسان، مهم‌ترین ویژگی هویتی جنگنده‌های نسل پنجم را توانایی آن‌ها در پنهان‌ماندن از دید رادارهای پیشرفته می‌دانند؛ قابلیت بسیار مهمی که موفقیت یا شکست کل پروژه‌ی J-35A در میدان نبرد به آن بستگی خواهد داشت.

ظاهر جنگنده‌ی نسل پنجمی J-35A در همان نگاه اول پلتفرمی رادارگریز را تداعی می‌کند. شباهت‌های بصری و هندسی J-35A با F-35 آمریکایی به‌قدری زیاد است که تمایز آن‌ها از یکدیگر در برخی زوایا دشوار به‌نظر می‌رسد.

خطوط Radome، انحنای کابین خلبان، استفاده از ورودی‌های هوای فراصوت بدون جداکننده‌ی لایه مرزی (DSI) و نحوه‌ی ادغام تمیز بال و بدنه، نشان می‌دهد که پکن در طراحی آیرودینامیک و کاهش سطح مقطع راداری (RCS) به‌کمتر از ۰٫۰۵ مترمربع از روبه‌رو، به‌شدت از طراحی بالغ و اثبات‌شده‌ی همتای آمریکایی خود الگوبرداری کرده است.

در حاشیه‌ی نمایشگاه هوایی سنگاپور، برخی چهره‌های منتقد، پوشش بدنه‌ی J-35A را زیر سؤال بردند و پالمر لاکی بنیان‌گذار شرکت دفاعی Anduril Industries گفت: «متقاعد نشدم که J-35 چین با نمونه‌ی واقعی (فایترهای غربی) همخوانی و رقابت داشته باشد»؛ بااین‌حال قدرت رادارگریزی و پنهان‌کاری این جنگنده، تنها در میدان نبرد مشخص می‌شود.

عامل تعیین‌کننده‌ی دیگر در حفظ ویژگی پنهان‌کاری، نحوه مدیریت تسلیحات است. هرگونه نصب موشک یا بمب زیر بال‌ها، سطح مقطع راداری جنگنده را به‌شدت افزایش می‌دهد و مزیت رادارگریزی را از بین می‌برد.

J-35A برای حفظ پروفایل پنهان‌کار خود در روزهای نخست درگیری و زمانی که پدافند دشمن هنوز فعال است، به محفظه‌های تسلیحات داخلی خود اتکا دارد که برآورد می‌شود ظرفیت حمل حدود ۲۰۰۰ کیلوگرم مهمات را دارند.

جنگنده‌ی نسل پنجم J-35A از یک محفظه‌ی تسلیحات داخلی بزرگ با طول تقریبی ۷٫۳ متر بهره می‌برد که به آن اجازه می‌دهد موشک‌های پیشرفته‌ی هوابه‌هوا نظیر موشک‌های دوربرد PL-15 و کوتاه‌برد PL-10 را حمل کند.

ظرفیت کلی حمل محموله‌ی جنگی J-35A بین ۶,۰۰۰ تا ۸,۰۰۰ کیلوگرم تخمین زده می‌شود. در مأموریت‌هایی که نیاز صددرصدی به حفظ پنهان‌کاری وجود ندارد، J-35A می‌تواند از ۶ (و طبق برخی گزارش‌ها تا ۸) جایگاه خارجی زیر بال‌های خود برای حمل بمب‌های هدایت‌شونده‌ی دقیق، تسلیحات دورایستا و موشک‌های ضدکشتی استفاده کند.

تنوع تسلیحاتی J-35A، هواپیما را به جنگنده‌ای چندمنظوره و بسیار منعطف برای درگیری‌های هوایی و حملات تهاجمی تبدیل می‌کند.

حضور جنگنده‌ی J-35A در بازارهای بین‌المللی با پسوند صادراتی J-35AE که در نمایشگاه‌ها با شناسه‌ی AVIC 0001 رونمایی شد، سیاست‌های محتاطانه‌ی پکن در فروش تسلیحات استراتژیک را منعکس می‌کند؛ زیرا تحویل پلتفرم‌های رادارگریز به کشورهای خارجی، همیشه ریسک‌های امنیتی و اطلاعاتی بالایی به‌همراه دارد و مهندسان چینی نیز مانند همتایان آمریکایی و روسی خود، بهترین و محرمانه‌ترین فناوری‌هایشان را در اختیار کشورهای دیگر قرار نمی‌دهند.

مهم‌ترین تفاوت میان نسخه‌ای که برای ارتش چین تولید می‌شود و آنچه به مشتریان خارجی تحویل داده خواهد شد، در فرآیندی به‌نام تعدیل تکنولوژیک خلاصه می‌شود؛ سازندگان تسلیحات به‌خوبی می‌دانند که در صورت تغییر مناسبات سیاسی کشور خریدار یا سقوط یک فروند از جنگنده در مناطق تحت کنترل رقبا، تکنولوژی‌های محرمانه نباید به‌راحتی مهندسی معکوس شوند؛ به‌همین دلیل، چین محدودیت‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مشخصی را روی J-35AE اعمال می‌کند.

علاوه‌بر تغییرات پنهان نرم‌افزاری، در بخش پیشرانه و سخت‌افزار نیز تفاوت‌هایی به چشم می‌خورد. بررسی تصاویر منتشرشده از نسخه‌ی ویژه صادرات J-35A نشان می‌دهد که موتور و خروجی‌های آن، به نسخه‌ی ناوپرواز این جنگنده که برای نیروی دریایی چین توسعه می‌یابد؛ شباهت‌های ساختاری بیشتری دارد.

پویش پورمحمد

جنگنده‌ها چگونه نسل‌بندی می‌شوند؟

مطالعه '17

تحلیلگران بر این باورند که تغییرات فیزیکی، احتمالا ناشی از نیاز و درخواست مشتریان خارجی برای در اختیار داشتن موتوری با دوام بالاتر، هزینه‌ی نگهداری کمتر یا سازگاری با شرایط اقلیمی خاص است؛ حتی اگر این دوام بیشتر به قیمت کاهش جزئی پنهان‌کاری فروسرخ جنگنده تمام شود.

ورود J-35A به بازار جهانی تسلیحات، آن را به‌صورت مستقیم در برابر نام‌های بزرگ و اثبات‌شده‌ای قرار می‌دهد. برای درک بهتر جایگاه این جنگنده‌ی چینی، باید عملکرد و ویژگی‌هایش را در یک کفه‌ی ترازو و رقبای غربی، روسی و اروپایی را در کفه‌ی دیگر قرار داد:

در نظر اول، جنگنده‌ی چینی روی کاغذ می‌تواند به‌سرعت نهایی بالاتری (حدود ۱٫۸ ماخ در برابر ۱٫۶ ماخ جنگنده‌ی آمریکایی) دست پیدا کند. به‌علاوه طراحی دوموتوره برای کشورهایی که گشت‌زنی‌های طولانی دریایی دارند، ضریب اطمینان بالاتری به‌همراه می‌آورد.

قیمت تمام‌شده‌ی کمتر نیز مزیت اقتصادی مهمی برای جنگنده‌ی چینی محسوب می‌شود. در مقابل می‌دانیم که F-35 صرفا یک جنگنده نیست و از اکوسیستمی عظیم و یکپارچه از آپدیت‌های نرم‌افزاری، قطعات، آموزش و تسلیحات متنوع بهره می‌برد.

وقتی پای رادارگریزی به‌میان می‌آید، J-35A به شکل محسوسی از Su-57 روسی ملقب به فلن جلوتر است. سوخو ۵۷ به‌دلیل طراحی خاص ورودی‌های هوا و نمایان‌بودن فن موتورها، بازتاب راداری نسبتا بالایی برای یک پلتفرم نسل پنجمی دارد.

جنگنده‌ی نسل پنجم چینی‌ها در برابر جنگنده‌ی تک‌موتوره‌ی Su-75 نیز دست بالاتر را دارد؛ چرا که J-35 به مرحله‌ی تولید و پرواز رسیده؛ درحالی‌که پروژه‌ی Su-75 هنوز درگیر تأخیرهای متوالی در فاز نمونه‌ی اولیه است.

همچنین پلتفرم روسی با در اختیار داشتن موشک‌های هوابه‌هوای فوق دوربرد R-37M می‌تواند تهدیدی بسیار جدی در فواصل دور محسوب شود؛ قابلیتی که جنگنده‌ی میان‌وزن چینی کار دشواری برای رقابت با آن دارد.

جنگنده‌های مطرح اروپایی نظیر یوروفایتر تایفون و داسو رافال باوجود بهره‌مندی از رادارهای آرایه فازی فعال (AESA) و سیستم‌های جنگ الکترونیک بسیار پیشرفته، در دسته جنگنده‌های نسل ۴٫۵ قرار می‌گیرند. نسل پنجمی بودن J-35A، به آن مزیت استراتژیک دید اول، شلیک اول (First look, first shot) را در نبردهای فراتر از میدان دید می‌دهد.

رادار جنگنده‌های اروپایی برای شناسایی زودهنگام یک پلتفرم رادارگریز کار بسیار دشواری دارند و این موضوع لااقل از لحاظ نظری، به خلبان J-35A اجازه می‌دهد پیش‌از آنکه روی صفحه‌ی رادار دشمن ظاهر شود، موشک‌های دوربرد خود نظیر PL-15 را شلیک کرده و منطقه را ترک کند؛ حتی اگر رقبای اروپایی به موشک‌های مرگبار و توانمندی مثل میتیور (Meteor) مجهز باشند.

حضور در بازار بین‌المللی فروش تسلیحات پیشرفته، تنها به ارائه‌ی چند بروشور با مشخصات فنی جذاب محدود نمی‌شود. کشورها برای تجهیز نیروی هوایی خود با یک پلتفرم نسل پنجم، میلیاردها دلار هزینه می‌کنند و در این مسیر پیچیده، J-35A برای تبدیل‌شدن به یک محصول صادراتی موفق، چالش‌هایی را نیز پیش رو دارد.

تداخل اکوسیستم و استانداردهای ارتباطی: یک جنگنده‌ی پنهان‌کار به‌تنهایی نمی‌تواند پیروز میدان باشد؛ عملکرد آن وابستگی مستقیمی به یک شبکه‌ی گسترده از هواپیماهای هشدار زودهنگام آواکس، سیستم‌های یکپارچه پدافندی و لینک‌های داده دارد.

فشارهای ژئوپلیتیک و سایه تحریم‌ها: بازار تسلیحات استراتژیک همواره زیر سایه‌ی سیاست قرار دارد. ایالات متحده بارها نشان داده است که در برهم‌زدن قراردادهای خرید تجهیزات نظامی از کشورهای بلوک شرق تردیدی به خود راه نمی‌دهد.

سابقه‌ی دخالت واشنگتن و لغو قراردادهای خرید جنگنده‌ی روسی Su-35 توسط مصر یا اعمال فشار بر کشورهایی مانند مالزی برای نخریدن جنگنده‌های J-10C چینی، ثابت می‌کند که آمریکا قادر است با استفاده از ابزار تحریم، مانع از توسعه نفوذ نظامی و استراتژیک پکن شود.

باوجود تمام موانع ذکرشده، شرایط ژئوپلیتیک جهانی موجب می‌شود برخی کشورها اشتیاق بالایی برای مذاکره‌ی خرید با پکن نشان داشته باشند. عامل کلیدی در این جذابیت، برچسب قیمتی بسیار رقابتی J-35A است که برای هر فروند بین ۳۵ تا ۸۰ میلیون دلار برآورد می‌شود.

در کنار مزیت اقتصادی، پکن جنگنده‌ی J-35A را بدون پیش‌شرط‌های پیچیده‌ی سیاسی و حقوق بشری که ایالات متحده معمولا برای خریداران تسلیحات خود وضع می‌کند، پیشنهاد می‌دهد.

در حال حاضر نیروی هوایی پاکستان جدی‌ترین و محتمل‌ترین مشتری J-35A محسوب می‌شود. اسلام‌آباد برای خنثی‌کردن توان هوایی هند به‌ویژه در برابر جنگنده‌های فرانسوی رافال، نیازی مبرم به یک پلتفرم نسل پنجم دارد.

گزارش‌ها حاکی از آن است که پاکستان برای خرید حدود ۳۰ تا ۴۰ فروند (معادل یک تا دو اسکادران) تا اواخر دهه‌ی جاری یا سال ۲۰۳۰ برنامه‌ریزی کرده و حتی گمانه‌زنی‌هایی درباره‌ی آغاز دوره‌های آموزش خلبانان پاکستانی برای کار با این جنگنده مطرح شده است.

به‌عنوان نمونه، مصر که در حال حاضر ناوگانی از جنگنده‌های رافال و میگ-۲۹ را در اختیار دارد، تمایل رسمی خود را برای تنوع‌بخشی به سبد تسلیحاتی‌اش نشان دادهاست و نامش به‌وضوح در فهرست علاقه‌مندان به پلتفرم چینی دیده می‌شود. در سطحی گسترده‌تر، کشورهای درحال‌توسعه در آفریقا و آسیا مانند الجزایر و بنگلادش نیز مقاصد احتمالی بعدی به شمار می‌روند.

برای کشورهایی که بودجه نظامی محدودی دارند اما به دنبال ارتقای ناوگان خود به استانداردهای نسل پنجم هستند، جنگنده‌ی جدید شنیانگ گزینه‌ای بسیار ایده‌آل به نظر می‌رسد؛ هرچند که شرکای سنتی ایالات متحده نظیر ژاپن و کشورهای اروپایی به‌دلیل ناهماهنگی زیرساختی و الزام به رعایت پیمان‌های نظامی، از دایره‌ی خریداران جنگنده‌ی چینی‌ها خارج هستند.

آیا J-35A صرفا عنصری خبرساز در دیپلماسی وام و زیرساخت چین باقی می‌ماند یا به‌زودی توازن قوای هوایی را در خاورمیانه و جنوب آسیا تغییر خواهد داد؟ پاسخ این پرسش در سال‌های آینده و با ثبت اولین تجربه‌های عملیاتی و برون‌مرزی جنگنده‌ی نسل پنجم چینی‌ها، روشن خواهد شد.